جمعه، مرداد ۱۵، ۱۳۸۹

... ئیتر فوتیای ده‌سش په‌نه‌که‌رد

ئاوه‌خته‌،  قورس  و  پته‌و، پایه‌کاش  نیای  سه‌روو  زه‌مینی * مازیش  راسوه‌  که‌رد * مه‌غروورانه‌  (به‌رزه‌ده‌ماغانه‌)  ملش به‌رزوه‌که‌رد و هاوارش  به‌ر ئارد: ئانه‌ من ! بنیاوام! پاڵشاو زه‌مینی!
گیانداره‌کا  گرد  به‌ ده‌نگ و هاواروو ئادی  چڵکیایره‌ *  و ئا  غرووره‌   که‌  دلێ  هاواروکه‌یشه‌نه‌  ئه‌وه‌ شاریا  بێ  سه‌پیا  ملوو گردوو گیانداره‌کاره‌ * و  بنیاوام  گردوو  گیانداره‌کاش  وستێ  ڕا *  و  گردش  وستێ لاوه‌و داش  وه‌ڵێشاره‌‌ * و بی  سه‌رده‌سه‌شا ئاوه‌خته‌ولای  که‌  ده‌سه‌کاش جه‌  ئیساره‌ت/پابه‌ندی  خاکینه‌ خه‌لاس  که‌ردێ.
ئاوخته ‌ که‌شه‌کاو خاک  به‌  ئیتاعه‌توو  بنیاوامی  کوڵشا  دا *  و  کوه‌  به‌  ئیتاعه‌توو بنیاوامی  کوڵش  دا * و ده‌ریاکا و ڕوخانه‌ به‌ ئیتاعه‌توو ‌بنیاوامی  کوڵشا  دا * و  تاریکی  و وه‌ره‌تاو به‌ ئیتاعه‌توو بنیاوامی کوڵشا دا * و هه‌رپاسه‌  بێشه‌کاو  واو  واگژه * و  ئاور بی  به‌  ئه‌سیر/پابه‌ندوو  بنیاوامی * جه‌ گیانداره‌کا هه‌رچیه‌ بێ  بیێ  به‌ ئه‌سیر/پابه‌ندوو بنیاوامی ، دلێ ئا‌وێنه‌ و جه‌ خاکه‌نه‌‌ و به‌ ئاسمانوه‌ ، هه‌ر چیه‌  بێنێ و جه‌ هه‌ر کوگه‌نه‌* و  جه‌هان بی  به‌  مۆڵکوو ئادی * و پاڵشایی  ئاوی  و  خاکی  بڕیا  باڵاو ئادیره‌ * و گردوو جه‌هانی که‌وت چیروو ده‌سوو ئادی *  و  وه‌خت  که‌وت  چیروو هازه‌و  په‌نجه‌کاش * و  پرشه‌و وه‌ره‌تاویش  که‌رد به‌  سکێ  به‌  نامێ  وێشوه‌  ئاوه‌خته‌ولای که‌ ده‌سه‌کاش  جه‌  ئێساره‌ت/پابه‌ندی  خاکی  واز که‌ردێ .
خاکش  دیماندیم که‌رد * ڕۆخانه‌ و ده‌ریاش به‌ حکموو وێش  ڕام  که‌ردێ  په‌ی  نۆکه‌ری * و  جه‌  گرد یاگێوه‌نه‌ شووموو وه‌ردوو خاکیش که‌رد  به‌ سه‌ربه‌رزانه‌ * گردوو زه‌مینیش ئاوه‌دان که‌رد  به‌ ده‌سه‌کاش *  خودایچش خولوقنا به‌ ده‌سه‌کاش ، به‌ خاک، دار و گه‌وره‌  ته‌وه‌نی * و  به‌  سه‌ره‌ سڕمه‌نیه‌یوی  دیا په‌ی خولوقیاکه‌یش ، په‌ی  ئانه‌یه‌  زه‌ریفته‌ر جه‌ ده‌س وه‌شکه‌رده‌که‌یش  هیچ که‌س خولوقیایێوی زه‌ریفته‌ر چانه‌یشه‌ نه‌بێ * و نماش  په‌ی  وه‌نه، په‌ی ئانه‌یه‌  موعجێزه‌و ده‌سه‌کاش بێ  دماو ئاوه‌خته‌ولای که‌  جه‌ ئێساره‌ت/پابه‌ندی  خاکینه‌ خه‌لاسش  که‌ردی.
دماته‌ر خۆدایوی  که‌ خولوقیاو ده‌سه‌ موعجێزه‌گه‌ره‌کاو ئادی  بێ  به‌  ویروو  وێشوه‌  ئاستش جیا (جه‌ ویرش به‌ردوه‌ که‌ وێش وه‌ش که‌رده‌ن) * و  ده‌سه‌ خۆدا خولقنه‌ره‌کاو وێش  که‌  چه‌کوو پاڵشایی ئادی  بێنێ  به‌رزشوه‌ که‌ردێ  په‌ی  به‌ره‌گایش  په‌ی سواڵ که‌رده‌ی  و به‌ره‌که‌تی.


کوفرانوو نه‌عمه‌تی کریا * و ده‌سه‌ ئه‌تک کریایه‌کا  له‌عنه‌ته‌شا که‌رده‌  ئه‌و  ئینسانی  په‌ی  ئانه‌یه‌ یاگێ  ئه‌یشا ده‌س گێرته‌ی سه‌روو سینه‌ی  نه‌بێ  په‌ی نۆکه‌ری.


ئه‌ پیسه‌ فوتیای ده‌سش په‌نه‌ که‌رد.


سه‌رچه‌مه‌ : ئه‌حمه‌دی شاملوو، مه‌جمووعه‌و ئاساری، ده‌فته‌روو  یه‌ کۆمی ، نه‌شر یان وڵاوکه‌ره‌وه‌و نگاه‌  ی ، چاپ چوارۆمی ، تاران، 1382.

واچه‌نامه‌ی هۆرامی:

چڵکیا‌ره‌ : ته‌رسای، ته‌رسنای، ترسیدن ***  سه‌پیا: سه‌رکه‌وت ،چیره‌ شد ***   گیاندار : بیه‌ینه‌وه‌ر، جاندار *** خه‌لاس : واز که‌رده‌ی، نه‌جات دای، آزاد کردن *** بێشه‌ ؛ دارسانی وردی، بیشه‌ *** واو واگژه : باد و طوفان *** جه‌هان : دنیا*** پاڵشایی : پادشاهی  *** دیماندیم : چیروو  چوه‌ر، زیر و رو *** شووموو وه‌رد : به‌ هم زدن *** خولوقنا : آفریدن *** خولوقیا : آفریده‌ *** خولوقنه‌ر : آفریننده‌ *** سه‌ره‌ سڕمه‌نه‌ی: ته‌حاجب، حیرت، *** ده‌س وه‌شکه‌رد : دست ساز، دست کار *** وه‌ره‌تاو: آفتاب *** چه‌ک : سلاح، ابزار *** به‌ره‌گا : پیشگاه‌، درگاه ***  ئه‌تک : توهین . 

جمعه، مرداد ۰۱، ۱۳۸۹

شیوه‌نوو وێره‌گاو هانه‌ جمه‌ی

په‌ی کۆچوو ناوامه‌و باقی سه‌فاری ( مسگه‌ر )

گرد ئامه‌ی بێنێ. ئاخر فه‌وتی ناوه‌ختش پێسه‌و ژیوایش ، پێسه‌و ژیوای هه‌ر ئینسانێوی مه‌زڵوومی تراژدیوار بێ. گرد ئامه‌ی بێنێ. هه‌ر که‌س به‌ ده‌لیلێو. ئه‌ڵبه‌ت روانه‌که‌رده‌ی هه‌ر ئازیزێوی په‌ی هه‌واری تازه‌یش ده‌لیلش گه‌ره‌ک نیه‌ن. ئیتر باوه‌ن . ئێمه‌ ملمێ په‌ی روانه‌ که‌رده‌ی یوته‌رانی تا یوته‌رانیچ په‌ی روانه‌ که‌رده‌ی ڕو مه‌رگوو ئێمه‌ بیانێ. ملمێ و مه‌وینمێ تا ویرما چڵه‌کیه‌وره‌ و بیاومێ ئا باوه‌ر‌ه‌ی که‌ ئه‌گه‌ر جاودانه‌گی مانایه‌ش بۆنه‌ و که‌سێو که‌ره‌کش بۆ یادو خاتره‌ش بمانووه،‌ راکار و ته‌نیا چێوێوکه‌ مه‌تاو بیاونش پا   یاوگه‌یه‌،‌ ئانه‌ عشقه‌ن و سه‌مه‌رش: هونه‌ر. ئێمه‌یچ لوایینێنمێ ! ئاخر ئێمه‌ ده‌لیلێ فرێما بێنێ تا ماته‌م بگێرمێ. ئاد هۆرده‌س و ئوستادما بێ . ئۆستادوو وانایما بێ جه‌ وانگاکانه ‌و هورده‌س و پیشکێسوه‌ت ما بێ جه‌ کاروو باروو ئه‌ده‌بینه ‌و به‌ تایبه‌ت جه‌ باره‌ و زوان، فه‌رهه‌نگ و هۆرامینه‌. ئاد ده‌سپه‌نه‌که‌روو نه‌سر و متن نویسی به‌ زوانوو هۆرامی بێ . ئه‌ڵبه‌ت جه‌ هۆرامانوو ئێرانینه‌ . گاهه‌س فره‌ که‌سێ بیه‌با که‌ چیلاو چه‌ولاوه‌ نه‌سری هۆرامیشا نویسا بۆ به‌ڵام به‌ شێوازوو کتێبی که‌ گردش هۆرامی بیه‌ بۆ، خه‌ڵاتوو ده‌سپه‌نه‌که‌ری بڕیان به‌ باڵاو باقی سه‌فاریره‌. جه‌ هه‌ر کارێوه‌نه‌ ئه‌ره‌نیای و ئه‌ره‌نیه‌روو ئه‌وه‌ڵین خشتێ فره مۆهێم و ئه‌ساسین . گاهه‌س ئه‌وڵین که‌س کاره‌که‌ش خاسته‌ر‌ین کار نه‌بۆنه‌ به‌ڵام ئاد ساحێبوو چێوێوی گه‌وره‌ین به‌ نامێ ئازایی و شوجاعه‌تی. باقی سه‌فاری ئا ئازانه‌ که‌ نامێش په‌ی هه‌تا هه‌تاین جه‌ یاده‌کانه ‌و تاریخوو ویه‌رده‌و هۆرامانینه‌‌ مه‌مانووه‌. ئاد ئه‌وه‌ڵین که‌س بێ که‌ ئه‌فسانه‌کاو هۆرامانیش گلێروه‌ که‌ردێ و به‌ ته‌شکوو کتێبی چاپش که‌ردێ. هه‌ر ئی کاره‌ به‌ شێواز وردیه‌، بی به‌ باعسوو ئانه‌یه‌ که‌ فره‌و که‌سا ده‌س که‌را به‌ هۆرامی نویسه‌ی و تا ئا یاگێ ئیسه‌ فره‌ کتێبێ به‌ زوانی هۆرامی ئامێنێ بازار و فره‌و کاساێچ خه‌ریکوو هۆرامی نویسه‌ینێ. هورده‌ست باقی سه‌فاری چو‌ارینه‌کاو خه‌یامیش هورگێلنایوه‌ سه‌روو زوانوو هۆرامی و چاپش که‌ردێ . هۆرامان وه‌ڵاتی ته‌وه‌نینش نوێستوو جه‌ باره‌و گه‌مه‌کاو و بازیه‌کاو هۆرامانیوه‌ ته‌حقێق و په‌یجوریش که‌رد. هه‌رپاسه‌ به‌رداوام جه‌ روزنامه ‌و مه‌جه‌له‌ جوراوجوره‌کانه‌ و په‌لیانه‌ ئینترنتیه‌کانه‌ مه‌تڵه‌ب نوسێنه‌و شیعراکاش چاپ که‌رێنه‌. یه‌رێ چوار کارێ تازێ ده‌سشوه‌ بێنێ که‌ تا ئا یاگێ خه‌به‌رم بۆ دوێشا ئاماده ‌و چاپی بیه‌بێنێ . یو جه‌ کاره‌کش هورگێڵنای دیوانوو شیعره‌کاو مه‌وله‌وی تاوه‌گوزی به‌ فارسی بێ. یۆتر چا کاره‌ گه‌ورانه‌ که‌ ئامیانش مته‌بێ و قه‌رار بێ ده‌سش په‌نه‌ که‌رۆ ، رومانێو بێ به‌ زوانوو هۆرامی . به‌ داخی گرانه‌وه‌ ئه‌جه‌ل موڵه‌تش نه‌دا تا کاراکاش بیانوو به‌ ئا یاگێ که‌ ڵایه‌قوو ئادی بێ. باقی سه‌فاری جه‌ وێراگاو ڕۆ جمعه‌ی 25وو مانگۆ کۆپری (تیر) 1389 کوچی رۆجیاری  جه‌ ژاڵانه‌نه‌ و جه‌ پاڵوو هانه‌ جمه‌ینه‌ دماو هۆرکه‌وتێوی ته‌سادوفوو ماشینی دڵه‌ عاشقه‌که‌شوو مه‌ژگه‌ په‌ر خیاڵه‌که‌ش جه‌  جمه‌ که‌وتێ و خودا حافێزیش جه‌ ژیوای که‌رد. هه‌رچه‌ند لاشه‌و ئازیزش لوان گڵگو به‌ڵام به ‌نویسته‌کاش و کتێبه‌کاش ئینا دلێ دڵیمانه ‌و کتێب خانه‌کامانه‌ و نامێش جاودانه‌نه‌. دماو ئه‌سپه‌رده‌که‌رده‌یش و روانه‌که‌رده‌یش جه‌ قه‌ورستانوو مه‌ریوانینه‌ ، گردما جه‌مێ بیه‌بێنمێوه‌ و مزگی قودسوو مه‌ریوانی په‌ر  بیه‌بێ جه‌ خه‌ڵکی. ماموسا حمه‌ره‌شید ئه‌مینی جه‌باره ‌و که‌سایه‌تی باقی سه‌فاری و سه‌مه‌ر و کاره‌کاشوه‌ باسێوی په‌ڕو فره‌ وه‌شوو زانایانه‌ش که‌رد. دماته‌ر فه‌ره‌یدون بارامی به‌ بۆنه‌و کۆچوو ماموسایوه‌ شیعریوی په‌ر جه‌ ئیحساسیش وه‌نه‌وه‌ . به‌ وانای شیعره‌کێ گردو خه‌ڵکه‌که‌ی ده‌سشا که‌رد به‌ گره‌وای و هه‌ر هه‌رسی بێنێ که‌ ئێنێره‌ واری. ئێمه‌یچ گراه‌ویمێ په‌ی ماموسای و کاره‌ ئه‌نجام نه‌دریاکاش و زوانه‌که‌یش و زوانه‌که‌یما که‌ پێسه‌و ئادی چاره‌نووس و به‌سه‌رئامایش غه‌ریب و ماته‌مباروو تراژدیواره‌ن. وه‌شبه‌ختانه‌ هورده‌س سه‌فاری به‌ چه‌مێ وێش سه‌مه‌ره‌و ئا کاره‌ی که‌ ده‌سش په‌نه‌که‌رده‌بێ ویناش و ئا ره‌وته‌ که‌ با ئادیوه‌ که‌وت را ئیسه‌ بیه‌ن به‌ جه‌ریانێو که‌ رۆبه‌رۆ ئا جوگه‌له‌ گولانێ بای بۆ‌ به ‌لافاوه‌ و ڕۆخانه‌ی گه‌وره‌. که‌شتی یان ئا‌وبڕوو زوانوو ئارویینوو هۆرامی که‌وته‌ن را و سه‌رنێشیناکاش فرێ بیه‌نێ و ئاوخته‌ که‌ ئاڵاکیش هۆرمه‌ده‌یمێ و وا شکنووشه‌وه‌ نامێ و یادش چا سه‌روه‌ دروشیای دروشیه‌ووه‌ و ئا زه‌مانه‌یچه‌ ‌ ئاد هه‌ر یاردیده‌ر و‌ هورده‌سمانه‌ و جه‌ زوانوو ئادیوه‌ موانمێوه‌ که‌:

(( هه‌رکه‌س په‌ی وێش بنویسؤ
ئاگڕو گاڵه‌ بۆ به‌ کۆ
قه‌تره‌ی ئاوه‌ن بۆ به‌ جۆ
شه‌وه‌ زه‌نگه‌نه‌ بۆ به‌ ڕۆ
نزانمێ زوان ئه‌دایی
گردما ، مگنم گه‌دایی
بێ نام نیشان سه‌ر ڕایی
په‌ی هیچ بیمێ فه‌دایی )) به‌شێو جه‌ شێعره‌و زوانوو ئه‌دایی باقی سه‌فاری

سه‌رنج و دمانویسیا: باقی سه‌فاری جه‌ ساڵه‌و 1337 کوچی رۆجیاری جه‌ شاروو پاوه‌ێنه‌ ئاما به‌ دنیا و ته‌حسێڵاتوو ئاکادێمی وێش جه‌ دانشگاو رازی کرماشانینه‌ و جه‌ رشته‌و شیمێنه‌ ته‌مامنا و بی به‌ مۆعه‌لێموو ماموسا و وانگاکاو مه‌ریوانی و محاڵوو هۆرامانی و تا ئاخرین سه‌فه‌ری بێ ئه‌وه‌ئاماش به ‌ تاریخوو 25/03/1389 کۆچی رۆجیاری نزیک به‌ 30 ساڵێ خه‌ریکوو ده‌رس واته‌ی و ئه‌نجام دای کاروو باروو ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگی بێ. هه‌رچه‌ند ئێمه‌ وێما به‌ ساحێب و ئی خه‌موو ماته‌مه‌یه‌ مزانمێ ، پیبۆنه‌و چیگه‌نه‌ سه‌روه‌شی وێما ئاراسته‌ و خانه‌واده‌ و که‌سوو کاریش مه‌که‌رمێ. یادش به‌رز و ڕۆحش شاد.

سه‌مه‌روو کاره‌ چاپ کریایه‌کاش:
1- ئه‌فسانه‌و هۆرامانی ، نه‌شروو ئیحسانی ، تاران، 1382 .
2- چوارینه‌کاو خه‌یامی به‌ هۆرامی، نه‌شروو ئیحسانی ، تاران، 1388 .

سه‌شنبه، تیر ۲۲، ۱۳۸۹

قاره‌ مانوو کتێبخانه‌ گه‌وره‌ی

نامه‌و سووزان سونتاگێ  په‌ی  خورخه‌ لوئیس  بورخێسی.
سێنزه‌و ژوئه‌نو 1996 ی. ،نیویورک.
بورخێسی ئازیز
به‌ پاو ئانه‌ی به‌رده‌وام نویسته‌کات جه‌ چیروو عنوانوو جاودانه‌گینه‌ ده‌‌سه‌به‌ش مه‌که‌رانێ، غه‌ریب نیه‌ن که‌ نامه‌یوه‌ خه‌تاب به‌ تۆ بنویسونه‌. (بورخس ، ده‌ساڵێ ویه‌رد!). ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کما بۆ بواچمێ که‌سێو جه‌ ئاروینا و (معاصر) ئێمه‌ یاوان به‌ جاودانه‌گی و نه‌مه‌رده‌یی ئه‌ده‌بی، ئانه‌ تونی. هه‌رچه‌ند تویچ سه‌مه‌روو زه‌مان، فه‌رهه‌نگ و ده‌وره‌و وێت بێنی به‌ڵام زانێنی ئی دوه‌یه‌ چه‌نی بیاونی به‌ به‌رزه‌فری (تعالی) تا ته‌مامه‌ن جادویی بیا وه‌رچه‌م. ئینه‌ تا راده‌یوی فره‌ مه‌دیوونوو راوینی وه‌رپان، سه‌رنج و دێقه‌تی فره‌یت بێ. تۆ  که‌م وێ _ مێحوه‌ریته‌رین وسادقته‌رین نویسه‌ر بێنی. هه‌رپاسه‌ هۆرده‌سته‌ر (استاد) جه‌ ئه‌ویشاته‌ری. ئینه‌یچ به‌ بۆنه‌و پاکی ته‌بێعی رۆحیتوه‌ بێ. هه‌رچه‌ند وه‌ختێوی فره‌ دلێمانه‌ ژیوای به‌ڵام دێرپه‌سه‌ندی و بێته‌ره‌فیت جه‌ کاری هونه‌رینه،‌ جه‌ تۆ راویارێوی زێهنییی چه‌نه‌ئاماش وه‌ش که‌رده‌بێ که‌ سه‌فه‌ر که‌رینی په‌ی ده‌ورانهایه‌ته‌ری. تۆ که‌یل جه‌ حێسێوی وه‌ختی، جیاواز جه‌ مه‌ردومانێوته‌ر بێنی. باوه‌ری کلیشه‌یی به‌ ویه‌رده‌، ئیسه‌ وئایه‌نده‌ی جه‌ راوینوو تۆوه‌ بێ مانا بێ. حه‌ز که‌رینی واچی هه‌ر لاد/ تاو جه‌ زه‌مانی، ویه‌رده‌ و ئایه‌نده‌ی مه‌گێرونه‌ وه‌ر. (تا ئا یاگێ که‌ ویرم بۆ) جملێوی جه‌ برونینگی شاعیری کورنینیوه‌ که‌  ئه‌پیسه‌ نویسته‌بێش : (( ئیسه‌ لادێوه‌ن (تاوێوه‌ن) که‌ ئایه‌نده‌ مه‌وه‌زۆره‌ دلێ ویه‌رده‌ی)). ئه‌ڵبه‌ته‌ ئینه‌ به‌شێو جه‌ شه‌رم ، حه‌یا و فروته‌نی تون که‌ هه‌میشه‌ گه‌ره‌کت بێ  راوین و سه‌لێقه‌و وێت جه‌ قاڵبوو واته‌کاو ئه‌وته‌ر نویسه‌ره‌کا به‌یان که‌ری و به‌ر وزی. فرووته‌نیت جه‌ متمانیت به‌ مه‌نش و بیه‌ی وێتوه‌ سه‌رچه‌مه  ‌گێری.
تۆ ئه‌وه‌ئێزه‌روو وه‌شیه‌ تازه‌کا بێنی. بنیاده‌میه‌ قووڵه‌ن به‌دوین پێسه‌و تۆ، که‌سێوی هێمن و بێ ده‌نگ ، چه‌ په‌نه‌وازیێوه‌ش به‌ وێ تووره‌که‌رده‌ی بێ. هونه‌رمه‌ند مه‌شیۆ فه‌ردێوی خولقنه‌ر (خلاق) بۆ. تۆ سه‌رته‌ر جه‌ گرد چێوی ئینسانێوی ئه‌رئاوه‌ر (مبتکر) و ئه‌ره‌نیه‌ر بێنی. ئا ئارامیه‌ و ئا یاگه‌به‌رزێ  که‌  تۆ یاوابێنی په‌نه‌ش سه‌ره‌ سڕمه‌ن بێ. تۆ سلمنات په‌نه‌واز نیه‌ن  که‌ ماته‌موو خه‌مبار بی  حه‌تا ئاوه‌ختیچه‌ که‌ به‌ ته‌مامی چه‌مه‌کات  قاڵاپووچێ  بیه‌بێنێ و کور بێنی و ئیتر گه‌ره‌کت  نه‌وێ  وێت  خڵاونینه‌ و واچی  هه‌رچی چێوه‌ن دڵ په‌سه‌نده‌ن. یاگێوه‌نه‌ واته‌بێت ( ئاوه‌خته‌ که‌ باسوو کوریت که‌رینی.) نویسه‌ر و _ هه‌رپاسه‌ گردوو ئینسانه‌کا _ مه‌شیۆ ویر که‌رووه‌ که‌ هه‌ر راکه‌وتێو که‌ مه‌ی وه‌روو راێش ، ره‌حمه‌ته‌ن. تۆ په‌ی نویسه‌ره‌کا ره‌حمه‌تێوی گه‌وره‌ بێنی. جه‌ ساڵه‌و 1982 نه‌، چوار ساڵێ وه‌ڵێ ئانه‌ی لاما جیا بازی، جه‌ چه‌مپه‌نه‌که‌وته‌یوه‌نه‌ واتم: ئارۆ هیچ  نویسه‌رێوی زینه‌ ئه‌نه‌و  بورخێسی په‌ی ئێمه‌ی نویسه‌را ئێژایش نیه‌ن. به‌شێو فره‌ که‌م  جه‌ ئێمه‌ چاوی چێوێ  فێر نه‌بیه‌نمێ و لاساویێ ئادی نمه‌که‌رمێوه‌. ئی قسێمه‌ هه‌ڵای راسه‌نه‌. ئێمه‌ به‌رده‌وام جه‌ تۆ فێرێ بیمێ و لاساویێت مه‌که‌رمێوه‌. تۆ به‌ مه‌ردۆمی رای تازێ خیاڵوه‌ که‌رده‌یت نیشانه‌دا.هه‌رپاسه‌ که‌ره‌تاو که‌ره‌ت ده‌ینوو ئێمه‌ت به‌ ویه‌رده‌ی و سه‌رته‌ر جه‌ گردی به‌ ئه‌ده‌بیاتی ویر وز (یادآوری) که‌رد. واتت ئێمه‌ ته‌قریبه‌ن هه‌رچیه‌ بیمیێ و بیه‌نمێ  مه‌دیوونوو و مواخێزه‌و ئه‌ده‌بیاتینمێ. واتت ئه‌گه‌ر کتێباکا شونه‌ماشا نه‌مانو، ویه‌رده‌ مه‌فوتیه‌و دماته‌ر ئینسانیچ جه‌ به‌ین مه‌شو. متمانیم هه‌نه‌ که‌ راوینه‌کێت دروسه‌نه‌. کتێبێ نه‌ ته‌نیا سه‌مه‌روو  کوگاو خیاڵه‌ هورچنیایه‌کاو ئێمه که‌ سه‌مه‌روو گردوو به‌سه‌رئاماکامانێ. ئه‌یشا هه‌رپاسه‌ ئولگوویه‌ جه‌ سه‌رکه‌وته‌ی (استعلا) به‌ ئێمه‌ نیشانه‌ مه‌وانێ. برێو جه‌ مه‌ردومی وانای پێسه‌و جورێوی به‌رشیه‌ی مه‌وینا: به‌رشیه‌ی جه‌ واقعیه‌توو ژیوای روانه‌ی، په‌ی دنیایێوی خیاڵی یانی جه‌هانوو کتێبی. سه‌مه‌روو کتێوی فره‌ته‌ر چانه‌ینه‌. کتێبه‌کا رایێوه‌نێ  په‌ی  یاوای  به‌ ئێنسانیه‌تی  کامڵی.
ته‌ئه‌سوف موه‌روو که‌ واچوو کتێب ئارۆ یۆ چا چێوانه‌ که‌ ئینا جه‌ وه‌روو خه‌ته‌روو جه‌به‌ین لواینه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ مه‌به‌ستم  ئاژه‌و (شرایط) وه‌نه‌ین  که‌ ئه‌دابیه‌تی و هه‌رپاسه‌ شونه‌ماو سه‌مه‌رش سه‌روو ره‌وانوو  ئینسانیوه‌ مومکێن مه‌که‌رۆ. په‌نه‌ما ماچا پی زوویه (زووه‌که‌ هه‌ر فره‌ زوو به‌ دیل ئاما!)‌ ئا مه‌تنێ که‌ په‌نه‌وازه‌مانه‌ مه‌ی سه‌روو سه‌فحه‌و رایانه‌ی (کامپیوتر) و مه‌وینمێش. مه‌تاومێ پاجوره‌ که‌ دڵما موازۆ  قواره‌که‌ش بوارمێ و  به‌ هه‌ر ته‌رزێوی که‌ گه‌ره‌کمانه‌  به‌رش بارمێ و ته‌کشه‌نه‌ تعاموڵ  بکرمێ‌ . ئه‌گه‌ر قه‌راره‌ن کتێو به‌ شێوه‌و مه‌تنێوی‌ به‌ر به‌ێ که‌ به‌ پاو به‌هره‌دایش ته‌کشه‌نه‌ مامه‌ڵه‌ بکریه‌و ، نویسیاکا فره‌ راحه‌ت  ئیمکانش هه‌ن به‌ ئه‌ره‌یاونه‌رێوه‌(رسانه‌) جه‌ خزمه‌توو ئه‌ره‌یاوایه‌کا یا جاڕدای  به‌ر بیا. ئینه‌نه‌ ئا چێوه‌ که‌ مه‌شیۆ  جه‌ ئایه‌نده‌یوی/مه‌ینه‌رێوی نزیکه‌نه‌ چه‌مه‌راش بیمێ و مزگانیش مه‌دا په‌نه‌ما که‌ ئا ڕوه‌، دنیا، دنیایێوی دۆموکراتیک ته‌ر جه‌ ئاروین. ئینه‌ ئه‌ڵبه‌ته‌ چێوێو بێجگه‌ جه‌ مه‌رگوو هه‌قێقه‌تی و کتێبا نیه‌ن. به‌ یاوای  ئا زه‌مانه‌یه‌ ئیتر ئه‌وه‌جه‌ما(احتیاج) به‌ کتێب سووچنای گه‌وره‌ی نیه‌ن. ئیتر په‌نه‌واز نیه‌ن وه‌حشیه‌کا کتێوه‌کا سووچنا،  به‌بره‌که‌ ئینا دلێ کتێوخانه‌که‌ینه‌. بورخێسی ئازیز حه‌تمه‌ن هۆشت هه‌ن که‌ من ئه‌سڵه‌ن جه‌ لاڵه‌که‌رده‌ی له‌زه‌ت نمه‌وه‌روو به‌ڵام چه‌ که‌سێو جه‌ تۆ خاسته‌ره‌ن که‌ جه‌ باره‌و چاره‌نووسوو کتێوه‌کا و هه‌رپاسه‌ جه‌باره‌و وانایوه‌ چه‌نیش ده‌رده‌ دڵ که‌روونه‌.(بورخس ، ده‌ساڵێ ویه‌رد!).
گردوو قسه‌و باسم ئانه‌ن که‌ دڵما ته‌نگ بیه‌ن په‌یت. به‌راسی ته‌نگ بیه‌ن. تۆ به‌رده‌وام جیاواز جه‌ گردینی. ئا ده‌ورانه‌ که‌ هه‌نمێ ئاسانه‌شه‌نه‌ و پا مه‌نیه‌یمێ دلێش، قه‌رنه‌و بیسوو یه‌کی، ڕڕحی به‌ شێوێ تازێ تاقی مه‌که‌رۆوه‌ به‌ڵام متمانیت مه‌ده‌و په‌نه‌ که‌ بریو جه‌ ئێمه‌ ((کتێبخانه‌ گه‌وره‌که‌ی)) ته‌نیا  نمازمێ  و  تۆ  به‌رده‌وام  یاریده‌ر و قاره‌مانما مه‌مانیوه‌. 

سه‌رچه‌مه‌: ئه‌حمه‌د ئوخوه‌ت، (( ای نامه‌!)) ،  وڵاوکه‌ره‌وه‌و جه‌هان و کتاب ی، تاران ، 1388.

*** واچه‌نامه‌ی هۆرامی

ده‌‌سه‌به‌ش: تقسیم بندی، طبقه‌بندی. *** ئاروین: معاصر ، امروزین. *** سه‌مه‌ر: نتیجه‌، محصول. *** به‌رزه‌فری: تعالی *** راوین: نظر، دید. *** وه‌رپان: گسترده‌ ، باز *** هۆرده‌س: استاد ، بزرگ *** چه‌نه‌ئاما: توانمند ، چالاک *** که‌یل: پر ، برخوردار *** مه‌ینه‌ر:دمارو، آینده ، *** لاد / تاو: لحظه‌ *** واته: گفته‌، سخن *** ئه‌وه‌ئێزه‌ر: کاشف، پیدا کننده‌ *** قووڵه‌ن : عمیق ، عمیقا *** په‌نه‌واز: نیاز ، احتیاج. ***  خولقنه‌ر: خلاق *** ئه‌رئاوه‌ر /ئه‌ره‌نیه‌ر: مبتکر، *** سه‌ره‌ سڕمه‌ن: مثال زدنی ، تعجب آور *** سلمنای: ثابت کردن  *** قاڵاپووچ : چشمان بسته‌، کور شدن. *** خڵاونای: فریب ، گول. *** راکه‌وت : اتفاق ، حادثه‌. *** ئێژای: ارزش ، مفید. *** لاساوی: تقلید *** که‌ره‌تهاو که‌ره‌ت: بارها و بارها، چندین بار *** ویر وز: یادآوری. ***  متمانی: اطمینان. *** به‌سه‌رئامای: سرگذشت.*** که‌لاوکه‌ر: کامل ، پر. *** ئاژه‌: شرایط . *** رایانه:  کامپیوتر. ***  قواره‌: شکل. *** نویسیا: نوشته‌. ***  ئه‌ره‌یاونه‌ر:‌ رسانه‌.  *** چه‌مه‌را: انتظار. *** ئه‌وه‌جه: احتیاج .*** لاڵه: شکایت. *** ئاسانه: آستانه‌ ***

دوشنبه، تیر ۰۷، ۱۳۸۹

حه‌دیسه‌و بیه‌ی

دماو ره‌وتێوی په‌دیدارشناسانه‌ی، دماو ژیوایێوی ئۆدیسه‌وار په‌یلوای فکریم ئه‌پیجۆره‌ن: ێینسانه‌ن که‌ دلێنه‌ (ماهیت) و کێبیه‌و (هویت) وێش وه‌ش مه‌که‌رۆ و مه‌عنا مه‌ده‌و بو ژیوایش به‌ پاو ته‌جرۆبه‌، عه‌قڵ و ئێحساسیش. جه‌ دنیای مۆدێڕنه‌نه‌ کێبیه‌یی فره‌ته‌ر چانه‌یه‌ که‌ پێوه‌نش به‌ زوان، ره‌گه‌ز، تخم، مه‌کان یامکه‌تێ دینیوه‌ بۆ هۆرچنیه‌یی یا ئێنتێخابه‌ن. چوون پێسه‌و سارتری ماچۆ: "ئینسان مه‌حکووم به‌ ئازادین". به‌ڵام به‌ وه‌رچه‌م دارای ئی په‌یلوایچه‌ زوان کوله‌کێ گه‌وره‌و کێبیه‌ین. یامکه‌تێ پێسه‌و هایدگێری واته‌نش: "زوان یانه‌و بیه‌ین". جه‌ سه‌رچه‌مه‌نه‌ هیچ زوانێو نسبه‌ت به‌ زوانێوته‌ر چه‌نه‌ئاما و سه‌رده‌س یامکه‌تێ زه‌بوون و چیرده‌س نیه‌ن. ئانه‌ ئاژه‌ی ئقتێسادی، ئجتێماعی و سیاسی جامێعه‌ی و هه‌رپاسه‌ هه‌رمان په‌نه‌که‌رده‌ی و هه‌رمان سه‌روه‌که‌رده‌ی هه‌میشه‌یی ئینسانه‌کا سه‌روو زوانیوه‌ن که‌ باعس بۆنه‌ زوانێو هۆروه‌زۆ و ده‌وڵه‌مه‌ند بۆوه‌ و زوانێوته‌ر گنۆ لاوه‌ و سه‌وره‌ سه‌ور جه‌ به‌ین بشۆنه‌. چوون واریای و ته‌کامۆڵ قانوونی بنه‌ره‌تی هه‌ستین. ساڵهای ساڵ چێوه‌ڵته‌ر تارانه‌نه‌ که‌ ئاخر و ئۆخروو وه‌نه‌ی ئاکادێمیکیم بێ چه‌نی برایێوی ره‌فێقی نیشتێبێنمێره‌. هه‌ردویما عاشقوو زوانوو هۆرامی بێنمێ. یاوایبێنمێ ئا باوه‌ره‌ که‌ زوانوو هۆرامی به‌شێه‌ گه‌وره‌ جه‌ بیه‌یی و کێبیه‌یمانه. خه‌مبار و دڵنگه‌رنوو ئی زوانه‌ ئه‌هوورایه‌ بێنمێ په‌ی بێ که‌سیش و بێ حورمه‌ت بیه‌یش لاو وێماناوه‌ و بێ حورمه‌تی په‌نه‌که‌رده‌یش جه‌ لاو بێگاناوه‌. ماته‌موو ئانه‌یه‌ داخۆم زوانه‌که‌ما گیانش به‌ر بشو؟ چه‌ به‌سه‌رئامایه‌ش ئینا وه‌ره‌نه‌؟ چاگه‌نه‌ شه‌رته‌ما که‌رده‌ حه‌تا ئه‌گه‌ر چی دنیا گه‌ورێ ته‌نیا ئێمه‌ی دوه‌ نه‌فه‌ر هۆرامی مه‌نیبێمێوه‌ به‌ هۆرامی قسێ که‌رمێ، بنویسمێ، ژیومێ و شانازی که‌رمێ پوه‌شوه‌. قه‌وڵمادا تا هێز بمانۆ له‌شمانه‌ و تا گیانما چه‌نه‌ن و تا ئا یاگێ که‌ مه‌تاومێ خزمه‌ت که‌رمێ به‌ زوانه‌که‌یما و چی باره‌وه‌ مدرامانیما نه‌بۆ و نازمێ ڕۆزگاری سپڵه‌ ئی عێشقه‌ مۆقه‌دسمانه‌ چه‌نه‌ گێرۆ. ئاوه‌خته‌ یه‌قینیما بێ که‌ تا ئێمه‌ هه‌نمێ زوانه‌کاما نمه‌مرۆ. حه‌دیسه‌و نه‌فسوو ئاوه‌خته‌ی ئیسه‌یچ هه‌ر باقییه‌ن تاره‌ ئا ڕوه‌ که‌ لووته‌کێم ته‌قیه‌و به‌ ته‌وه‌نه‌کێ ئه‌لحه‌دیوه‌. هۆرامی زوانێوه‌ن که‌ هۆرگێروو فه‌رهه‌نگ و ژیار و ژیواییوی چن هه‌زار ساڵه‌ین. ((زوانوو هورمزگانی ڕمانی و ئاتران کوژانی. زوانوو سیاوچه‌مانه‌ی. زوانوو که‌شوو کۆ، که‌مه‌ر و هه‌رد، ده‌ر و هانه‌ی. زوانوو قاسپه‌و ژه‌ره‌ژا و ویته‌ویتوو گوارا. زوانوو پیره‌کاو عه‌واڵانی، شه‌خسه‌کاو هۆرامانی و مه‌ڕه‌کاو شه‌مێرانی. زوانوو سه‌یدی و خانای قوبادی، ئه‌رکه‌وازی ئێلامی و باباتاهێری هه‌مه‌دانی،مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵانه‌و خاڵۆ ئه‌حمه‌د به‌گوو کۆماسی، مه‌ڵا به‌دبه‌ختوو ئاریانی و مه‌ڵا خدروو ڕۆواری و مه‌ڵا ئه‌حمه‌دی نودشی، مه‌هجووری و ره‌نجووری کوردستانی، میرزا ئه‌ولقه‌وار و شه‌فێعی پاوه‌یی و میرزا ئه‌ولقه‌واری که‌نووله‌یی، مه‌وله‌وی و ماموساو بێسارانی. زوانوو باوا یادگاری و سڵتان ئیساقی، کۆسه‌و هه‌جیجی و پیر شالیاری. زوانوو چوخه‌ڕانک، کڵاش، فه‌ره‌نجی، میمی مه‌تیلا و له‌ته‌ره‌ ڕێسا، چمچه‌ وه‌شکه‌ر و لالۆ ورده‌واڵه‌ وره‌شاو هه‌جیجی. زوانوو مامۆوان ئه‌حمه‌دوو نازارێ، عوسمان، حمه‌حسه‌ین و جه‌میلی و ده‌نگه‌ ئه‌هوورایه‌که‌و کاکه‌ عه‌باسی که‌مه‌ندی. زوانوو هارپ، گه‌ڵوه‌ و ده‌سوو په‌نجه‌ نازاکاو دادا تارا جافێ. زوانوو مووسیقاو کامکاره‌کا. زوانوو ده‌رباروو ئه‌رده‌ڵانه‌کا. زوانوو کتێبوو سه‌رئه‌نجامی (دیوانه‌ گه‌وره‌) و ئه‌وته‌ر کتێبه‌ مۆقه‌ده‌سه‌کاو یارسانی. زوانوو شاهنامه‌ کوردیه‌کا. زوانوو حۆجره‌کاو ته‌وێڵێ، بیارێ، نودشه‌ و پایگه‌لانی. زوانوو مزگانی دوکتۆر سه‌عید کوردستانی و ئه‌یه‌توڵڵا مه‌ردوخی کوردستانی. زوانوو شێخه‌ گه‌وره‌کا: حسامه‌دین، سه‌راجه‌دین، عه‌لادین و عوسمان و ئه‌وته‌ر نه‌قشبه‌ندیه‌کا و شێخه‌کاو بیارێ و باخه‌کۆنی و نجاروو هۆرامانی. زوانوو خانه‌قاکاو دووڕوی و پاوه‌ی. زوانوو گه‌وره‌ پیایه‌کاو نیه‌ری و مێراوی و هانه‌و سه‌راوی، کوریمریه‌م، کاڵیسه‌ر و ده‌ره‌ویان، گوڵکوه‌کاو هه‌ڵه‌‌بجه‌ی شه‌هیدی و قه‌ڵاخانی و بووکوو مارانی. زوانوو رۆزا سووره‌و کێفسانی. زوانوو که‌تیبه‌کاو ته‌نگیوه‌ری و ده‌ره‌و پردیوه‌ری و قه‌واڵه‌کاو هۆرامانی. زوانوو ئاوروو (ئه‌یر) نه‌ورۆزوو چه‌شمیه‌ری و دێوه‌زناوی. زوانوو مه‌حموو خان و مه‌ڵا حه‌سه‌نوو دزڵیێ. زوانوو سه‌ی حمه‌ سادێقوو سلێنێ و مه‌ڵا قاسم و مه‌ڵا غه‌فووروو پایگه‌لانی. زوانووو وانه‌روو مه‌کته‌بوو بیارێ هۆرامانی، ئینسان بلیمه‌ت، نویسه‌ر، په‌یجۆریکه‌ر، شه‌رێعه‌ت زان مه‌ڵا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ررس. زوانوو نیشاتێ کاکه‌ باراموو ژیواری و عه‌نبه‌ر خاتوونێ و مریه‌م خانێ و ئافاقه‌ی مه‌زار غه‌ریبوو بێ نازێ. زوانوو کنا له‌یله‌کا و گۆزه‌ به‌شانه‌کاو سه‌روو هه‌واره‌کاو هۆرامانی. زوانوو هۆرپرای کوڕوو کناچه‌ی سه‌یروو سه‌فاکه‌روو وه‌هاراو پاینوو خاڵخاڵی. زوانوو دێوه‌کانه‌کاو ڕه‌عنا غه‌زاڵا جه‌ به‌ینوو داره‌ وه‌زوو تفوو سه‌روو هانا. زوانوو ڕه‌ژبه‌ڵه‌کوو نازارا جه‌ حه‌وش و باخچه‌و یانا و ته‌ماشاکه‌ره‌ هه‌رزه‌کاره‌ جه‌ به‌رزه‌بانا. زوانوو کوا، سه‌لته‌، بوه‌ی وه‌شه‌ و سمڵوو مێخه‌کوو سه‌روو سینه‌و کناچه‌ جوانا. زوانوو وه‌لی دێوانه‌ی و هاره‌سه‌خته‌نی و جه‌میلوو کاکه‌ مه‌ڵڵای و ئه‌راگێڵه‌کاو (عاشق) کۆڵاناو شه‌وه‌ خه‌ڵوه‌تاو هێجرانوو فێراقوو یاری. زوانوو گره‌وای سۆزدار و جه‌رگ بڕه‌که‌و ئه‌وایاو/ئه‌دایاو ئازیزانی. زوانوو تافوو دێوه‌زناوی، ئاته‌ژگاو و سه‌یرانگاو هۆڵی و هاژه‌و سیروانی و حه‌وزه‌لاره‌و نه‌وسوودێ. زوانوو سووره‌ هه‌راڵه‌که‌و هه‌یشووری و ماسوو که‌شک و دوه‌که‌و گۆزیبانوو هه‌واره‌کاو پاڵه‌نگانی. زوانوو قه‌ڵاکاو زڵم، پاڵه‌نگان و مه‌ریوانی. زوانوو شوانه‌ حه‌ق نادیاره‌کا، راویاره‌کا، ڕاوچیا و گۆرانی واچا کۆنه‌هه‌وارانی و پێچه‌پێچه‌کاو ڕاو هه‌زارانی. زوانوو مێعماری و گڕاڵه‌و یانه‌کا، تاشای ته‌وه‌نه‌کا، چنیه‌ی وشکه‌ که‌ڵه‌که‌کا و تاڵانه‌کا، ناوای و هيله‌ساو دای بان و که‌پروو که‌وێڵه‌کاو (که‌یڵ) هه‌وارانی. زوانوو تاق و هه‌قوو شه‌وانه‌و شابوه‌که‌ره‌کاو ئاسمانی په‌ڕ جر هه‌ساره‌و شه‌وه‌زه‌نگه‌کاو مه‌حاڵوو هۆرامانی. زوانوو باخه‌کاو:  شێخ عومه‌ر. ئه‌حمه‌و ئاوا، مه‌حموو ئاوا، باریه‌ک، ئاڕان، زبار و  ته‌شار، سلێن و ژیواری. زوانوو هه‌نگوور و وه‌زو ژاوه‌روی و لهۆنی، هه‌نگوێنه‌که‌و شاهوی، هه‌ناره‌کاو سه‌ڕێزی و ژیواری، و ڕواری و باخوو سانی. زوانوو هانه‌ڕه‌نگینه‌ی و ئاوه‌و بڵی، هانه‌کاو: لاری، دننێ، فاتێ، ژه‌ره‌ژان و هانه‌واوه‌ گوازی. زوانوو شاهۆ، ته‌ته‌، به‌نه‌نه‌کا، داڵانی، کراویه‌دوڵ، سه‌رده‌شت، ژاڵانه، ‌،کوڕیمریه‌م، عه‌واڵان و ئه‌وته‌ر یاگه‌ به‌رزه‌کاو هۆرامانی. زوانوو مه‌حاڵوو چه‌موو شاروو سنه‌ی سه‌ربه‌رزی و شامیان، کامیاران، پاوه‌، که‌نووله‌و کرماشانی، ده‌شته‌کاو زه‌هاو، سه‌وڵاوا،زرێواروو مه‌ریوانی و،هه‌ڵه‌بجه‌و گه‌رمیانی،. زوانوو ته‌خت و لهون، ژاوه‌رۆ و گاوه‌رۆ هۆرامانی. زوانوو گه‌ڵا، وه‌ڵگ، له‌قوو پو، گژوو گیاو/گیواو، جڕوو جانه‌ور و گیانداروو هۆرامانی. زوانوو ژه‌نی و کناچێ، کوڕ و پیا، وردی و گه‌وره‌، جوان و پیروو مه‌حاڵوو هۆرامانی. زوانوو لالۆژه‌ن گه‌نجانێ و لالۆ حمه‌که‌ریمی!. زوانوو سۆحوو (سه‌باحوو) ساڵێحا و شه‌وگاروو عاشێقا. زوانوو فره‌ که‌ساته‌ری و یاگاته‌ری به‌ تایبه‌ت که‌سایه‌تییێ ئاروینوو (معاصر) هۆرامانی که‌ نامێما نه‌به‌ردێنێ. یه‌ک ده‌مواچ (که‌لام)، زوانوو من، زوانوو تۆ)). یا حه‌ق!.