په‌یاموو ئیرینا بۆکۆوای راوه‌به‌ره‌و گردیی یونێسکۆی به‌ بۆنه‌و رۆ به‌ینه‌لمێله‌لی زوانوو ئه‌دایی 2014

ئینه چوارده‌ ساڵێن یونێسکۆ و شه‌ریکه‌کاش رۆ جه‌هانی زوانوو ئه‌دایی پیرۆز مه‌گێران. ئێمه‌ به‌ راوه‌به‌رده‌و هه‌رمانێ‌ رێکوزیای، کۆنفرانسێ، کۆنسێرتێ و هه‌مامێ جه‌ سه‌رانسه‌روو دنیاینه‌ سه‌روو ئێژایی جوراوجۆری زواناوه‌ و چن زوانیوه‌ پامدری مه‌که‌رمێ.

یاردیدای و وه‌رپه‌نه‌دای به‌ زوانه‌ ئه‌داییه‌کا بۆنیه‌ بنه‌ره‌تین په‌ی سازنای هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی و ئه‌نه‌یاوای وه‌رانوه‌ری هه‌ره‌قه‌تینی. ئه‌نه‌یاوای و قسه‌که‌رده‌ی به‌ فره‌ته‌ر جه‌ یه‌ک زوانی بۆنه‌ به‌ بۆنیه‌ په‌ی فاموو باشته‌روو گه‌نجینه‌و ده‌ساوده‌سی فه‌رهه‌نگی دلێ دنیاینه‌. به‌ ره‌سمی ئه‌ژناسای زوانه‌ مه‌حاڵییه‌کا(لوکاڵ) ته‌وانوو خه‌ڵکی فره‌ته‌ر مه‌که‌رو‌ تا باشته‌ر ده‌نگشا بژنه‌ویو و به‌ باشی بتاوا جه‌ چاره‌نووسوو جه‌می وێشانه‌ کاریگه‌ریه‌ وه‌رچه‌مشا بونێ. په‌وکه‌تێ یونێسکۆ فره‌ هه‌وڵێ مدو تا جه‌ هامژیوی پسه‌یو 7000 زوانێ که‌ خه‌ڵکوو دنیای قسێشا په‌نه‌ مه‌که‌را پاڵپه‌شتی بکه‌رونه‌.

ئیمساڵ ئیسته‌ره‌می تایبه‌تما هه‌ن سه‌روو "زوانه‌ مه‌حا‌ڵییه‌کا په‌ی هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی: ئه‌ره‌مدرای سه‌روو عێلم" یوه‌ که‌ نیشانده‌روو ئانه‌ینه‌ چه‌نی زوانه‌کا ده‌سپێواکه‌رده‌ی به‌ دانێشی(زانیاری)، یاونای و وه‌رپانیش مه‌پارێزنانێ. چه‌پوانه‌و راوینوو باوی، زوانه‌ مه‌حا‌ڵییه‌کا به‌ته‌مامی مه‌تاوا تازه‌ته‌رین واتارێ عێلمییێ (زانێشتییێ) جه‌ ویه‌روو ریازی، فیزیک، فه‌نئاوه‌ری و پسه‌و ئینیشانه‌ بیاونانێ‌ یا بوارانێوه‌. به‌ ره‌سمی ئه‌ژناسای ئی زوانانه‌ به‌ ماناو که‌رده‌یوه‌و به‌ره‌یوه‌ن روه‌و بارسایی فره‌یه‌‌ جه‌ واتاراو عێلمی سوننه‌تی یا وێمانه‌ی که‌ فره‌و جارا وه‌رچه‌م نمه‌گێریونێ،‌ و هه‌رپاسه‌ به‌ ماناو پیتپه‌نه‌دای به‌ بنه‌ره‌توو زاناییمانه‌ن.

زوانه‌ مه‌حاڵییه‌کا پایه ‌و سازنه‌روو فره‌و ئا زوانانێ که‌ سه‌رانسه‌روو دنیاینه‌ جه‌ تاڵانه‌و عێلمینه‌ به‌کار مه‌بریانێ‌. هه‌رپاسه‌ ئی زوانانه‌ هه‌نێ وه‌روو فره‌و خه‌ته‌راوه‌. فوتنای زوانه‌ ئه‌داییه‌کا به‌ ماناو بێ به‌شکه‌رده‌و واچه‌راو ئا زوانانه‌ جه‌ هه‌قی بنه‌ره‌تی هه‌ر ئینسانیه‌ په‌ی گێرته‌و ماریفه‌تی عێلمی.

ئیسه‌یچه‌ ئێرتێباتی نزیکوو خه‌ڵکی چه‌نی یوترینی دلێ جه‌هانده‌گاینه (دهکده‌ جهانی)‌ هه‌رمانه‌ په‌ی ئه‌نه‌یاوای یوته‌ر فه‌رهه‌نگی و وات و واچی به‌ئیژاته‌ر مه‌که‌رونێ‌. دنیاو ئارویه‌نه‌ هه‌رمان که‌رده‌ی به‌ یه‌رێ زوانا باوه‌ن: یۆوه‌م زوانی مه‌حاڵین. زوانێو‌ته‌ر په‌ی یاونه‌ری وه‌رپانته‌ری و یه‌روم، زوانیه‌ به‌ینه‌لمێله‌لین په‌ی بیه‌و پێوه‌ندی به‌ینوو مه‌حاڵوو وێمانه‌‌ و جه‌هانینه‌. ئی جوراوجۆری زوانی و فه‌رهه‌نگیه‌ مه‌تاو باشته‌رین شانسوو ئێمه‌ بو په‌ی مه‌ینه‌ری: په‌ی ئه‌نه‌ئاوه‌ری، تازه‌گه‌ری و گردگێربیه‌ی و نمه‌بو ئی شانسیه‌ جه‌به‌ین به‌رمێنه‌.

رۆ جه‌هانی زوانوو ئه‌دایی، فره‌ته‌ر جه‌ ده‌ ساڵان په‌ی ئاشکرا که‌رده‌و ئا کاریگه‌ریا‌ که‌ زوانه‌کا په‌ی‌ ته‌شک به‌خشای به‌ ویره‌کا جه‌ مانایه‌ پانه‌نه‌ و چاگه‌نه‌ که‌ هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی وێش مرمانو یاردی ده‌ره‌ن. ئاژیه‌ ئه‌چامنه‌ که‌ دلێشه‌نه‌ گردما په‌ی به‌شداری جه‌ ژیوای و رووبه‌روو بیه‌یی چه‌نی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مێ جه‌مگاکا ده‌سینه‌یوما هه‌ن. ئه‌من چیگه‌نه‌ جه‌ گردوو وه‌ڵاتاوه‌ ئه‌نداموو یونێسکوی و رێکوزیاو جه‌هانی فه‌رانسه‌ زوانه‌کا که‌ جه‌ گه‌وره‌ گێرته‌و ئی روینه‌ جه‌ ساڵه‌و 2014 به‌شدارێنێ و جه‌ هه‌رمانکه‌راو جامێعه‌و مه‌ده‌نی‌، فێرکارا، گلێرگا یا کۆگا فه‌رهه‌نگیه‌کا و یاونه‌ره‌کا موازوونه‌ که‌ ئه‌چی جوراوجۆری فه‌ره‌حبه‌خشه‌و‌ زوانانه‌ چه‌ په‌ناو ئاشتی و وه‌رپه‌نه‌دای پایه‌دارینه‌ به‌ باشی سوود بگێرانێ.

سه‌رچه‌مه‌:

په‌لیانه‌و کومێسیوونوو مێللی یونێسکۆی جه‌ ئێرانه‌نه‌

دوسی کۆچ که‌رده‌

فه‌سڵی وه‌سڵی به‌زم خاسه‌ی‌ نه‌دیمان

خاوێ بێ ویه‌رد، دیمان نه‌دیمان

به‌تاڵه‌ن هه‌وای دۆسی کۆچ که‌رده‌

مه‌حاڵه‌ن ئامای عومری ویه‌رده‌

چه‌ حاجه‌ته‌ن ده‌س په‌ی قه‌ڵه‌م به‌روون

یادم نمه‌شی چه‌نیت یاد که‌روون.

مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی

یه‌ره‌روه‌و کۆچوو زینه‌یاد مسته‌فازاده‌ی

دارسه‌یران. مه‌ریوان

28 ئارگاو 1391 ک. ر

17 ژانوییه‌و 2013 م

سه‌خته‌راو ئازادی : به‌خشمێنه‌ به‌ڵام جه‌ ویر نه‌به‌رمێوه!

نێلسون ماندێللا

پێوابیه‌و 1918 ده‌گاو ئاموزێ ، ئافریقاو پانیشتی (جنوبی)

کوچی دمایی 2013  شاروو ژوهانسبوورگی، ئافریقاو پانیشتی

ره‌ئیس جمهووروو وه‌ڵینوو ئافریقاو پانیشتی

را‌به‌روو جونبێشوو سیاوپوسه‌کا وه‌رانوه‌ر به‌ ئاپارتایدی که‌ 27 ساڵێ زیندانش کێشا

به‌ره‌نده‌و خه‌ڵاتوو نوبێلوو سوڵح و ئاشتی

ئا چێوه که‌‌ زیندانه‌نه‌ فره‌ نگه‌رانم که‌ره‌ێ وێنه‌ یا ئه‌جویه‌(تصور) بێ که‌ دنیاو به‌رێ جه‌باره‌و منوه‌ وه‌ششا که‌رده‌ بێ. ئه‌یشا من به‌ قێددیس یا فریشته‌ زانێنێ. من هیچوه‌خت فریشته‌ نه‌بیه‌نا. حه‌تتا به‌ پاو ئا تاریفا که‌ جه‌ فریشته‌ی زه‌مینی هه‌نێ ئه‌شێ بواچوو من گوناهکاریه‌نا که‌ په‌ی پاکوه‌بیه‌ی یا هاڵیوه‌بیه‌ی جه‌ گوناحه‌‌کام فره‌ ته‌لاش مه‌که‌روو.

جه‌سته‌و ئێنسانی هێزیه‌ فره‌ش چه‌نه‌ن په‌ی ئانه‌یه‌ وێش چه‌نی هه‌ر جوره‌ ئاژه‌یه‌ بگونجنو. لاشه‌ مه‌تاوۆ جه‌ هه‌ر بێیتاقه‌تیه‌نه‌ تاقه‌ت بارو. زه‌مانێو که‌ دلێ سه‌ختیانه‌ و جه‌ زیندانه‌نه‌ جه‌سته‌ت تاقی مه‌کریۆوه‌ مه‌شیو روحت قه‌وی پارێزنی. باوه‌ر یا ئه‌قیدیه‌ پته‌و رازه‌و گیان به‌رکه‌رده‌ی و به‌رئامای جه‌ سه‌ختی و مه‌ینه‌تان. حه‌تتا ئه‌گه‌ر دلێ له‌مت هاڵی‌ بو روحت مه‌تاوۆ به‌رز و به‌فه‌ڕ بونه‌.

ئازادی ته‌نیا پڕچنای په‌ت و زه‌نجیره‌کا جه‌ ده‌س و پایاوه‌ نیه‌ن، ئازادی په‌نه‌وازیش به‌ ئێحترام ئه‌ره‌نیای به‌ ئازادی یوته‌رانین.

ته‌ربیه‌ت یا په‌روه‌رنای گه‌وره‌ته‌رین ئه‌سڵه‌حیه‌ن که‌ مه‌تاوی په‌ی فاروجمه‌و دنیای به‌کارش به‌‌ری.

من فێربیه‌نا شه‌هامه‌ت نه‌ نه‌بیه‌و ته‌رسێ به‌ڵکوم به‌ ماناو سه‌رکه‌وته‌یی ملوو ته‌رسێره‌ن. ئینسانی شه‌هامه‌تدار ئانه‌ نیه‌ن که‌ ئیحساسوو ته‌ر‌سێ نمه‌که‌رو به‌ڵکوم ئا که‌سه‌نه‌ که‌ بتاوۆ ملوو ئی ئیحساسیره‌ سه‌ربگنو.

سه‌رچه‌مه‌:

ژیونامه‌و‌ نێلسون ماندێللای: سه‌خته‌راو ئازادی (راه‌ دشوار آزادی)

نێلسون ماندێللا گردوو ژیوایشه‌نه‌ شونه‌و ئارمانه‌و جامێعیه‌ ئازاد و دێموکراتیکوه‌ بێ. ئارمان و ئاواتیه‌‌ ئه‌پاسنێ‌ که‌ شاروو پروتوریاینه‌ و موحاکێمه‌که‌شه‌نه‌ جه‌ ساڵه‌و 1964  و دلێ وه‌رگیری نامه‌که‌یشه‌نه‌ سه‌رشوه‌ مدرا بێ و پاڵش دابێ پوه‌وه‌. ئومیدش بێ پا ئارمانێوه‌ بژیوۆ و بیاوۆ په‌نه‌ش و ئه‌گه‌ر نیازیچ بو په‌ی ئا ئارمانێشه‌ بمرونه‌.

ئاد ئازادانه‌ مه‌رد هه‌رپاجوره‌ که‌ ژیوا. ماندێلا نه‌ فه‌رماندیه‌ گه‌وره‌ بێ و نه‌ ئێمپراتووروو وه‌ڵاتیه‌ پان و وڵاوی. نامداربیه‌یش به‌ بونه‌و ده‌سکه‌وتیه‌ عێلمی یا هونه‌ری نه‌وێ. پانه‌یچوه‌ مه‌ردوموو سه‌راسه‌روو جه‌هانی ژه‌ن و پیا ، وردی و گه‌وره‌ جه‌ وه‌رانوه‌روو ئی گه‌وره‌ پیایوه‌‌ که‌  کشوه‌ره‌که‌ش روه‌به‌ دێموکراسی رانموونی که‌رد سه‌ره‌ مه‌نامنانه‌ره‌.

  

ماندێللا به‌ عێنوانوو نیشانێ دنیایه‌ بێ خشوونه‌ت و ئارامی‌ دلێ گردوو جه‌هانینه‌ ئێحتێرامش هه‌ن.

ماندێللا به‌ عه‌داڵه‌ت و هه‌قێقه‌تی په‌ی گردوو به‌شه‌ریه‌تی ئیمانش بێ و پیجوره‌ دنیا‌ش شه‌کناوه‌. ژیوایش په‌یامێو بێ. په‌یاموو هورچنیه‌ی راێه‌ بێ خشونه‌تێ‌ جه‌ وه‌رانوه‌روو قودره‌تیوه‌، پێواکه‌رده‌ی رایه‌ په‌ی پێوه‌ره‌ژیوای ئینسانه‌کا، ئاشتی به‌ینوو جیاوازیه‌کا و ژیوایه‌ سازگارانه‌ چه‌نی ئێشق و ئێحتێرامی حه‌تتا په‌ی دژمه‌نه‌کایچما.

ئارو ماندێلا ته‌نیا هینه‌و ئافریقای پانیشتی نیه‌ن به‌ڵکووم هینه‌و گردوو جه‌هانین.

سه‌رچه‌مه‌:

به‌شیه‌ جه‌ واتاروو رامین جه‌هانبه‌گلوی په‌یجوریکار و فیرکاروو فه‌لسه‌فه‌ی دماو مه‌رگوو ماندێللای.

وێنه‌ی بێوێنه‌

یۆوه‌م جار که‌ دوچاروو ئێشقی بیانی ئه‌جیێم جه‌هان مڵکوو منه‌ن و هه‌رچی چێوه‌ن و هه‌رچی که‌سه‌ن به‌ هینه‌و وێم زانێنا. ئیسه‌که جه وێگه‌ره‌کبیه‌ی و مالێکیه‌تی هاڵیوه‌ بیه‌نا‌ و ئاشێقانه‌ ته‌ماشا ژیوای مه‌که‌روو دلی‌ گردوو چێوانه‌‌ ته‌نیا مڵکوو من ته‌نیاییمه‌ن و فروته‌نانه‌ نه‌بیه‌و حزووریم ئاشکرا مه‌که‌روو. ئینه‌نه‌ سیستم یا رێکینه‌و ئێشقی. هیچکه‌س نه‌بیه‌ی!

من به‌ موعجێزه‌و ئێشقی جه‌ لای سه‌ری که‌هکێشانه‌کاوه‌ باڵێم گێرتێنیوه‌. ئایا یاگێ سه‌رنجی نیه‌ن که‌ چی فڕیایچه‌نه‌ وێم به‌ ته‌نیا زانێنا؟ راسی رازه‌و ته‌نیایی چێشه‌نه‌؟

ته‌نیایی، گاهه‌س ته‌جروبیه‌ بو‌ جه‌ وازبیه‌و چه‌موو ده‌روونوو ئینسانی.

ته‌نیایی، گاهه‌س جیاوه بیه‌ی جه‌ ئا یارا بو که‌ نمه‌زانا فڕیایی و باڵوه‌گێرته‌ی یانی چێش.

نمه‌بو رازه‌و ته‌نیایی لاو که‌سێوه‌ درکنی تاکه‌تێ تووشوو‌ ده‌رده‌و ئێنکاروو ئێشقی نه‌بینه‌.

ته‌نیایه‌که‌و من وه‌ربه‌ره‌و یانه‌یمانه‌ ماتڵه‌ن تا من ئادی به‌ینوو ره‌فێقه‌ ناباشه‌کامه‌نه‌ هوربچنو و بارووش دلێ. من جه‌ شه‌وه‌ی تاریکه‌نه‌ وارای تافوو نووریم دیه‌ن و ئا که‌سانه‌ که‌ جه‌ باخچه‌کانه‌ توه‌نه‌و دڵیشا به‌ خاک مه‌سپارا مه‌شناسوونه‌. به‌ڵام پانێچوه‌ ‌باخدارێم ویناینێ که‌ دلێ ده‌ساشانه‌ سه‌وزی مه‌کاڵا و دلێ دڵیچشانه‌ گوڵێ.

به‌ ئه‌قیده‌و من قه‌زاوه‌توو ئینسانه‌کا به‌ر ئه‌ساسوو را‌بێته‌ی عاتێفین. مێهر و موبه‌ت هه‌میشه‌ وه‌ربه‌سیه‌ن په‌ی داوه‌ری‌ بێ لایه‌نی. ئینسان ئا که‌ساشه‌ که‌ وه‌ش گه‌ره‌کێنی قه‌زاوه‌ت نمه‌که‌رو به‌ڵکووم ته‌لاش مه‌که‌روو ده‌رک و فامشا که‌رو.

ته‌نیا به‌ راسواچی یا سداقه‌ته‌ن که‌ مه‌تاوی وه‌رانوه‌روو ژیوایوه‌ بمدری و چیروو باری قورسیشه‌نه‌ بڕ به‌ری.

تا ئی به‌شه‌ جه‌ ژیوایم پانه‌یه‌ یاواینا ئه‌شو توشه‌به‌ره‌وو خه‌م و دڵته‌نگیه‌کام بنیه‌وره‌ زه‌مین و بلوو پیرای مه‌ینه‌ریوه‌ ‌حه‌تتا ئه‌گه‌ر ئی مه‌ینه‌ر یا ئایه‌نده‌ یه‌ک رۆ، یه‌ک ساعه‌ت یا ته‌نیا یه‌ک تاو بو. دڵنیانا باشته‌رین تاو، تاوی دمایینوو ژیوایمه‌ن. گاهه‌س تاوی دمایینوو ژیوایم مزگانیده‌روو ئه‌نه‌ئاوه‌ری به‌رویریه‌ بو که‌ هیشتا نه‌خولقنانم. به‌ڵام جه‌ تاوی دمایینه‌نه‌ به‌رویریه‌ به‌ بارسایی ئاواته‌کام، به‌رویرێو به‌ ره‌نگوو ئێشقه‌کام، برویریه‌ به‌ برێقه‌و گردوو جامه‌کا مه‌سازنوونه‌ و ئاوه‌خته‌ ئی به‌رویره‌یه‌ جه‌ سه‌رته‌رین نوختێ ئاسمانیه‌‌نه‌ به‌رزوه‌ مه‌که‌ره‌وو تا وێنه‌ یا ته‌سویروو گردوو ئی دنیای دلێشه‌نه‌ دیار بو!

سه‌رچه‌مه‌:

در فاصله‌ دو نقطه‌، ایران دڕودی، نشر نی، تهران، 1391 کوچی روجیاری

*

*

*

"ئیران ده‌ڕوودی" یو جه‌ گه‌وره‌ته‌رین نه‌ققاشاو وه‌ڵاتوو ئێرانینه که‌ ساڵه‌و 1315 کوچی روجیاری جه‌ شاروو مه‌شهه‌دینه‌ پێوای بیه‌نه‌. هه‌رپاسه‌ ئاده‌ ئه‌نه‌ئاوه‌ر، نویسه‌ر، په‌یجوریکاروو هونه‌ری و ئوستاده‌و دانشگاینه.