سه‌مفونی

دلێ روحیمه‌نه‌ ئورکستریه‌ شاریاینه‌وه‌. نمه‌زانو کام ئه‌بزار یا ده‌سینه‌و موسێقی ویولون و چه‌نگ، سڕنا و ده‌هوڵ دلێمه‌نه‌ سازه‌ مدانه‌ و بڵێسه‌شا به‌رزوه‌ بیه‌ن. ئه‌من وێم ته‌نیا پسه‌و سه‌مفونی مه‌زانو!

سه‌رچه‌مه‌: کتێبو "دل واپسی" به‌رویروو: فرناندو پسوا، هورئه‌وه‌گێڵنای به‌ فارسی: جاهد جهانشاهی، وڵاوکه‌ره‌وه‌و "نگاه‌" ی. تاران. 1384 کوچی روجیاری.

بایه‌قوش (بوف کور)

من هه‌میشه‌ ئه‌جیێم بێده‌نگی باشته‌رین چێوه‌ن. ئه‌جیێم باشته‌ر ئانه‌نه‌ ئینسان پسه‌و بوتیماروو(به‌بوه‌که‌ره)‌ قه‌راخوو ده‌ریای باڵێ و په‌لێ وێش وڵاوه‌ که‌رو و ته‌نیا بنیشوره‌. به‌ڵام ئیسه‌ ئیتر ده‌سوو وێم نیه‌ن چونکه‌تێ ئا چێوه‌ که‌ مه‌شیایا نه‌ویایا، بی. کێ مه‌زانوو؟ گاهه‌س هه‌ر ئیسه‌ یا یه‌ک ساعه‌تته‌ر ده‌سیه‌ هێزێ مه‌سێ بیانێ و ده‌سگیرم که‌رانێ. ئه‌سڵه‌ن حه‌ز نمه‌که‌روو لاشه‌و وێم نه‌جات بدو. ئه‌ڵبه‌ته‌ یاگێ ئینکار که‌رده‌یچ نه‌مه‌نێنه‌وه‌. ئینه‌ تاوایچم له‌که‌ ونینه‌کا بشارووه‌ به‌ڵام وه‌ڵێ ئانه‌ینه‌ گنوو ده‌سوو ئه‌یشا پیاڵیه‌ جه‌ شه‌راوه‌که‌ی ئه‌چا شه‌رابه‌ی که‌ به‌ ئیرس یاوان په‌نه‌م و نیانم سه‌روو تاقه‌که‌یوه‌ مه‌نیه‌و سه‌ره‌موه‌.

ئیسه‌ گه‌ره‌کمه‌ن گردوو ژیواو وێم پسه‌و هوشه‌و هه‌نگوورێ دلێ ده‌سیمه‌نه‌ بگووشوو و شیره‌که‌ش – نه‌، شه‌راوه‌که‌ش- قه‌تره‌ قه‌تره‌ پسه‌و ته‌به‌روکی بازووشه‌ره‌ دلێ گه‌ڵوه‌ی وشکه‌و سێوه‌ره‌که‌یم. ته‌نیا گه‌ره‌کمه‌ن وه‌ڵێ ئانه‌ینه‌ بلوونه‌ گردوو ئا ده‌ردانه که‌ رێزه‌ رێزه‌ پسه‌و خووره‌و کونجوو ئوتاقه‌که‌ی منشا وارده‌ن بارووشا روه‌و کاغه‌زی. چون پی جوره‌ باشته‌ر مه‌تاو فکره‌کام رێک و پێک که‌روونه‌. ئایا یاوگه‌م نووسیه‌ی وه‌سیه‌ت نامه‌ین؟ هه‌رگێز. په‌ی ئانه‌یه‌ نه‌ ماڵم هه‌ن تا دیوان یا ده‌وڵه‌ت بوه‌روش و نه‌ دینم هه‌ن که‌ شێتان به‌روش. چانه‌یچه‌ به‌ده‌ر چه‌ چێویه‌ چی دنیاینه‌ مه‌تاوۆ وردیته‌رین ئیژایش بو په‌یم؟ ئاچێوه‌ که‌ ژیوای بێ جه‌ ده‌سم دان. ئاستم و گه‌ره‌کم بێ جه‌ ده‌سم بشونه‌. دماو ئانه‌یه‌ که‌ من لوانی به ‌ده‌ره‌ک! گیرام که‌سیه‌ ئی کاغه‌زه‌ شڕانه‌ بوانۆوه‌ و گیرام هه‌فتا ساڵێ سیاوێ‌ نوانوشاوه‌.‌ من ته‌نیا په‌ی ئانه‌یه‌ منویسونه‌ که‌ نیازی زه‌روریم هه‌ن به‌ نوسیه‌ی. من موحتاجه‌نا. فره‌ نیازم هه‌ن تا ویره‌کاو وێم پێوه‌ن بدو به‌ بیه‌ی خه‌یاڵی وێموه‌ یانی به‌ سێوه‌ره‌که‌یموه‌. ئی سێوه‌ره‌ شوومه‌ که‌ وه‌روو روشنایی شوڵه‌که‌ینه‌ که‌وته‌ن قه‌وۆ دیواره‌که‌ی و ئه‌جوت ئا چێوه‌ که‌ منویسوونه‌ش ئاد به‌ تاقه‌ت موانوشوه‌ و قووتش مدو. ئی سێوه‌ره‌ حه‌تمه‌ن  فامش جه‌ من باشته‌ره‌ن. ته‌نیا چه‌نی سێوه‌ره‌که‌یم خاس مه‌تاوۆ قسێ که‌روو. ئاده‌ن ماروموه‌ قسێ. ته‌نیا ئاو مه‌تاو بژناسوم. حه‌تمه‌ن مه‌فامو.

گه‌ره‌کمه‌ن شیره‌و – نه‌، شه‌راوی تاڵوو- ژیوایم رێزه‌ رێزه‌ بازووره‌ دلێ گه‌ڵوه‌ی وشکه‌و سێوه‌ره‌که‌یم و بواچووش په‌نه‌: ئینه‌ ژیوایمه‌ن!

هه‌رکه‌س هیزیمش دیه‌بوو جوانیه‌ مێڕیا و بێحاڵش دیه‌ن به‌ڵام ئارو پیره‌پیایه‌ کومیا مه‌وینو که‌ موێ چه‌رمێ، چه‌مێ مووشینێ و لچێ شه‌که‌رینێش هه‌نێ. من ته‌رسای ته‌رسوونه‌ که‌ جه‌ ده‌لاقه‌و ئوتاقه‌که‌یمه‌نه‌ ته‌ماشاو به‌ری که‌روونه‌. دلێ جامه‌که‌ینه‌ ته‌ماشاو وێم مه‌که‌روو. په‌ی ئانه‌ی گرد یاگێوه‌نه‌ سێوه‌رێ فرێ هینو وێم مه‌وینوونه‌. په‌ی ئانه‌یه‌ بتاوۆ ژیوای وێم په‌ی سێوه‌ری خه‌موه‌ بیه‌یم که‌ که‌وته‌ن قه‌وۆ دیواره‌که‌ی باشته‌ر شیوه‌که‌روو مه‌شیو حه‌کایه‌تێ کورنووه‌. چه‌ حه‌کایه‌تانێو که‌ جه‌باره‌و ده‌ورانو زاڕوڵه‌یی، ئیشق، پێوه‌ وته‌ی، زه‌ماون و مه‌رگێوه‌ هه‌نێ و هیچکامیچشا هه‌قێقه‌تشا نیه‌ن. من جه‌ کورنایوه‌و قسا و رازا مانیانا.

هه‌وڵ مدو ئی هوشه‌ هه‌نگوورێ گوشوونه‌. وه‌لێ ئایا دلێشه‌نه‌ که‌مته‌رین هه‌قێقه‌ت بیه‌یش هه‌ن؟! ئیتر ئانه‌یه‌ نمه‌زانوو. من نمه‌زانوو هه‌نا چکو و ئی تیکه‌ ئاسمانه‌و سه‌روو سه‌ره‌یمه‌ و یا ئی بننووسه‌ زه‌مینه‌ که‌ سه‌رشوه‌ نیشتێناره‌ هینه‌و نیشابوورین یا هینه‌و به‌ڵخ و به‌نارێسی؟ به‌ هه‌ر جور بۆ من به‌ هیچ چێویه‌ دڵنیا نیه‌نا.

چکۆوه‌ ده‌سپه‌نه‌ که‌روو؟ چونکه‌تێ گردوو ئا فکرانه‌ مه‌ژگمه‌نه‌ هورمه‌قوڵتیا هینه‌و ئی له‌حزه‌ینێ. ساعه‌ت، ده‌قێقه‌ و تاریخشا نیه‌ن. گاهه‌س هورکه‌وتیه‌و هیزی په‌ی من کونه‌ته‌ر و بێ ته‌ئسیرته‌ر جه‌ ئێتێفاقیه‌و هه‌زار ساڵا چێوه‌ڵته‌ری بۆ.

ره‌نگه‌ پا بونه‌وه‌ که‌ چه‌نی دنیاو زینه‌کا گردوو رابێته‌کام پڕچناینێ یادگاریه‌کاو ویه‌رده‌ی باش میاوه‌ وه‌روو چه‌مام. ویه‌رده‌، ئایه‌نده‌، ساعه‌ت، رۆ، مانگه‌ و ساڵ گردی په‌ی من هیچ توفیرشا نیه‌ن. ده‌ورێ جیاوازێ زاروڵه‌یی و پیری په‌ی من بیژگه‌م قسێ پووچێ هیچ چێویه‌ته‌ر نیه‌نێ. ته‌نیا په‌ی خه‌ڵکی عادی و په‌ی ره‌جاڵه‌کا، ئه‌رێ په‌ی ره‌جاڵه‌کا که‌ ژیوایشا فه‌سڵ و زه‌مانی دیاریکریاش هه‌ن و پسه‌و فه‌سڵاو ساڵێ که‌ ئینای مه‌نته‌قه‌و موعته‌دڵیه‌نه‌ ئی چێوانه‌ راسێنێ و دلێنه‌شا هه‌ن. ژیواو من گردش یه‌ک فه‌سڵه‌ن و یه‌ک جوره‌ن. پسه‌و ئانه‌ینه‌ جه‌ مه‌نته‌قه‌و سه‌ردسیریه‌نه‌ و دلێ تاریکایه‌ بێ ئه‌وپه‌رینینه‌ ویاریا بو. ئینه‌ جه‌ حاڵیوه‌ن دلێ جه‌سته‌یمه‌نه‌‌ هه‌میشه ‌و دایم شوڵیه‌ مه‌گڕونه‌ و پسه‌و شه‌معێ مه‌تاونوموه‌ و مه‌که‌روم به‌ ئاوی.

به‌ینوو چوار دیواریه‌نه‌ که‌ ئوتاقه‌که‌و منش چه‌نه‌ن و حه‌وشیه‌ که‌ ده‌ور و به‌روو ژیوای و ویرو منش گێرته‌نه‌ره‌ زینده‌گیم پسه‌و شه‌معێ رێزه‌ رێزه‌ مه‌تاویۆوه‌ - نه‌، ئیشتینا مه‌که‌روو- ژیوایم پسه‌و هێزمیه‌/ هێزێمیوی ته‌رین که‌ که‌وته‌ن چیروو قازانێوه‌ و به‌ ئاییروو ئه‌وته‌ر هێزماکا برێژیان و بیه‌ن به‌ زوخاڵ که‌ نه‌ سووچیان و نه‌ تازه‌ مه‌نه‌نوه‌. ته‌نیا جه‌ دووکه‌ڵ و هه‌ڵمه‌و ئه‌ویشاته‌ر خه‌فه‌ بیه‌ن...

واچه‌نامه:

بایه‌قوش: جغد، بوف کور *** ره‌جاڵه‌: ئینسانی سپله‌ یا سفله‌، خه‌ڵکی بێحیا و بێ چه‌م و روو، ئینسانێ په‌ست و بێ ئه‌رزشێ.

سه‌رچه‌مه‌:

بوف کور: صادق هدایت

ئاخرین هه‌ناسه‌

من وه‌ڵێ گرد چێویه‌نه‌ واقێعه‌ن وه‌شحاڵه‌نا و شایه‌د واچو ئینه‌ ئاره‌زووم بێ. شایه‌د چنی دوسێ و براده‌رێ هه‌میشه‌ قسێم که‌ردێنێ و واته‌نم که‌ی بۆ وه‌زیفه‌که‌ سه‌روو شانه‌و ئێمه‌وه‌ لابشو ده‌یمێش به‌ دیگه‌رانی. شایه‌د شمه‌ نه‌دیه‌بوتا. ده‌ردها و ره‌نجها، شه‌ونه‌وته‌ی و ئه‌عساب وردی و موبارێزاتێو (که‌ کریاینێ) یانی موباریزاتێوی زێهنی و خود ده‌روونی. چنی وێت، چنی جامێعه‌ی، پیراموونیت، خانه‌واده‌ی، که‌سێ وێت حه‌تتا. ئیسه‌ وینمێ ئی جوانه‌ عاله‌ عالێ چێگه‌ نیشتێنێره‌ ئی قسا که‌را و‌ ئیمه‌ گه‌شیه‌یمێوه.‌ ئه‌وه‌ڵه‌ن من حه‌ز که‌رو ته‌ک ته‌کو ئینیشا قسی که‌را. قسێشا بژنه‌ونه‌. لازم نمه‌که‌رو من قسێ که‌رو. جه‌له‌سه‌و‌ ئێشان. ئیدێنێ ئامه‌ینێ ده‌ور. مشیۆ ئێدێ قسێ که‌را. فه‌سڵ فه‌سڵوو ئه‌ێشان.

چێشی ئێمه‌ش جه‌موه‌ که‌ردێنمێ: خودئاگاهی. یاواینمێوه‌ به‌ وێما. مزانمێ که‌ هه‌نمێ. مه‌وجودیه‌تما هه‌ن. ئینه‌نه‌ فه‌سڵی موشته‌ره‌کما. خوب! چێش بیه‌ن من ئامانا (په‌ی مه‌یدانو زوانی هۆرامی). به ‌قه‌وڵوو ئاغه‌ی به‌هرامی من ئه‌سڵه‌ن زوانشناس نیه‌نا. نه‌واته‌نم زوانشناسه‌نا. ئێدێعا نمه‌که‌رو. نیاز نیا ئه‌سله‌ن. مه‌گه‌ر ئه‌حمه‌دی شاملو، حافێز، فێردوسی، ماموسا هێمن و شێرکو بێکه‌س زوانشناسێ بیێنێ تا نیاز بۆ من حه‌تمه‌ن زوانشناس بو تا بنویسو. ئه‌سڵه‌ن(ئی ئیده‌ که‌ مشیو زوان شناس بێ تا بتاوی کارو زوانی که‌ری و بنویسیش په‌نه‌) ئه‌ز ئه‌ساس مردود و باتڵن و هه‌رگێز نه‌لدێ ته‌ره‌فوو ئا ئیدێره‌ و بنیه‌یدێشوه‌ کنار به‌ڵکوو لویدی سه‌رو ئه‌ندیشه‌. عێلم بیه‌ن کوته‌ک. کوته‌ک. نه‌قدو عێلمی په‌یچشی بو؟ په‌ی ئینسانی. ئینسان په‌یچێشی؟ په‌ی بیه‌یی. بیه‌یی په‌ چێشی؟ په‌ی ئێبراوزو وجوودی. وه‌ختێو من نه‌بیا، مه‌وجودیه‌تم نه‌بێ مێخام عاله‌م نه‌بی. ئه‌سله‌ن عاله‌مێو نیا ئوسوله‌ن ئه‌گه‌ر تو نه‌بێ. عاله‌م به‌ تۆوه‌ معناش هه‌ن. به‌ ته‌ک ته‌کو ئێمه‌وه‌ معناش هه‌نه‌. په‌س خاهێشتا وه‌نه‌ که‌رو عێلمی مه‌که‌ردێ کو‌ته‌ک. عێلم مشیۆ وێش چراوی بو. وه‌ره‌راو روشن که‌رو. دروس به‌رعه‌کس عێلم بیه‌ن مانع ئه‌لان په‌ی ئی کاریمانه (کارو زوانی هۆرامی)‌. چی پاسه‌ ته‌ماشاو عێلمی که‌ردی. من فره‌ وه‌ختا نمه‌گێرو. حه‌تتا ئه‌گه‌ر زوان نه‌بو(مه‌نزوور زوانی هۆرامین) من که‌رایش که‌رو زوان. ئه‌ندیشه‌ش په‌نه‌ به‌یان که‌رو. به‌رایش به‌رو سه‌ر. منویسایش منویسو په‌نه‌. ئیحساسش په‌نه‌ که‌رو. زاوڵه‌که‌یم پانه‌یه‌ بار مارونه‌. ئه‌هه‌میه‌تش مدو په‌نه‌. وێم به‌یان که‌رو. وێم میاونونه. ئایا ئینه‌ غه‌ڵه‌ته‌ن؟ کێ هه‌ن عاله‌مه‌ن ئینه‌یه‌ ره‌د که‌رۆوه‌؟ هه‌ر که‌س ره‌دش که‌رۆوه‌ زدوو ئینسانیا. بدونه‌ شه‌ک. فره‌ وه‌ختا نمه‌گێرو. وه‌شحاڵ بیانی.

*** ئاخرین سوخه‌نرانی زینه‌یاد محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌ی چن روێ وه‌ڵێ مه‌رگێشه‌نه‌ (زمسانو 1391 روجیاری) جه‌ جه‌موو دانشجواو که‌لاسوو زوانو هۆرامی دانشگاو په‌یام نورو مه‌ریوان ینه‌.

زوانو ژیوای

زوانو ژیوای: به‌رویرو زینه‌یاد محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌ی

وه‌ختێو باس جه‌ ئه‌هه‌مییه‌ت و ئێژایی که‌ره‌سه‌و هه‌رمانێوی یا به‌رنامه ‌و هه‌ده‌فیوی که‌رمێ یام ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کما بۆ ئا چێوا ئه‌زمه‌ که‌رمێ و سه‌نجنمێشا مشیۆم وه‌ڵێنه‌ په‌یمانێوما هورچنیه‌ بۆ تا بتاومێ به‌ پاو ئا په‌یمانانه‌ مه‌زه‌ننه‌ و به‌رئاوردما تاقی که‌رمێوه‌ و به‌ غه‌ڵت نه‌لمێ وه‌ڵێوه‌. ئه‌گه‌ریچ به‌ رای لاره‌ره‌ لوایبیمێ متاومێ به‌ یاوه‌ری په‌یمانه‌که‌یما هورگێڵمێوه‌ سه‌رو رای راسێ. دیارا گرد چێڤوو ئێنسانی به‌ ژیوایشه‌وه‌ مه‌عنا مدۆنه‌ و ژیوایچش سه‌رو نیازه‌کاشه‌وه‌ مه‌رزیانه‌ره‌. هه‌ر پاسه‌ چنی به‌ گا ئارده‌ی و لابه‌رده‌ی د‌رۆسو نیازه‌کان بیه‌‌ی ئینسانی مه‌عنا گێرۆ به‌ وێشه‌وه‌؛ په‌وچی متاومێ واچمێ په‌یمانه‌که‌ما "ژیواو ئێنسان" یا. زوانیچ وێش یۆ جه‌ گه‌وره‌ته‌رین که‌ره‌سه‌کاو ژیوایا چوون چنی ئێنسانی مژیڤۆنه‌ و به‌رز و نزم بۆڤه‌ و حه‌تا برێو جاریچ داریۆڤه‌و و تا مه‌رزو مه‌رده‌ی و نه‌مه‌نه‌ی ملۆره‌ وار به‌ڵام دیسان هۆرزوڤه‌. شکه‌ش نیه‌نه‌ چنه‌ به‌ نه‌بیه‌ی زوانی قه‌ره‌تێوی گه‌وره‌ مه‌ینه‌ دلێ ژیواو ئینسانی، قه‌ره‌تیێو که‌ به‌ هیچ ده‌سینێو یاگێش په‌ر نمه‌بوڤه‌. چوون برێو ئه‌رکێ بنه‌ره‌تیێ ته‌نیا به‌ زوان بریا راوه‌ و به‌ زوان زیننێنێ! په‌وکی به‌ نه‌بیه‌و زوانی کریۆ واچمێ: ئێنسان جه‌ ئینسان بیه‌ی وه‌زۆره‌ وار.

سه‌رچه‌مه‌:

زوانو ژیوای، محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌، وه‌ڵاوگه‌و ئه‌وین ی، مه‌ریوان، 1391 روجیاری.