کابرایێوی ژاپونی خهریکن دیوارو یانهکهیش وڕنای وڕنونه تا دوباره وهشش کهرووه. ژاپونهنه یانهکا فرهتهر جه چوی وهش کریاینێ و بهینو دیوارهکانه فهزایه هاڵییه ههنه. چاوهختهنه دیوارهکهی وڕنو چهمش مهگنو به مارمزوکیه که کزوڵهش کهردهن. بزماریوه که جه بهروه کویاینه ئهو چوهکا لواینه دلێ پایشهره. دڵش مهسوچیو پهیش و پهی چن ساتا خاس خاس وردش بووه. وهختێو سهرنجو بزمارهکێ مدونه تهعهجب کهرو. ئی بزمارێ ده ساڵێ چێوهڵی، ئا زهمانه که یانهکهشا وهش کهردهبێ کوایبێشهره. چێش قومیان؟ کونج و سوچیه تاریکهنه ئی مارمزوکه بێ ئانهیه تهکانیش واردێ بو زیننه مهنهن! چێوی پاسنه ئیمکانش نیهن. یو نمهتاو باوڕ کهرو. دهس جه ههرمانهکێش مهکێشو و فرهتهر تهماشاو مارمزوکهکهی مهکهرو. چی گرده ساڵانه چێشش کهردهن؟ چهنی و چێشش واردهن؟ چهنی ئانهیه که تهماشاو مارمزوکهکهی مهکهرو کتووپڕ مارمزوکیهتهر مهوینونه که غهزاش گێرتێنه دهمشوه و مای مهی پهی لاو ئا مارمزوکیه که بزمارهکێ چهقاینه ئهو پایش. موچێرکی میا لاشهشهره. ده ساڵێ موراقێبهت و هوشپوهوه بیهی. چه عشقێوه! چه عێشقیه جوان و زهریف!!! ئهگهر گیاندارێوه ئه پی گولالهیه عێشقیه ئهچامنه گهورهش ههن ئاوهخته تهسهور کهردێ ئێمه تا چه رادیوه متاومێ عاشقێ بیمێ، ئهگهر تهلاش بکهرمێ.
پنجشنبه، دی ۰۸، ۱۳۹۰
یکشنبه، آذر ۰۶، ۱۳۹۰
ئهدهبیات ئایرهن
ئهسڵ ئینهن نویسهرهکاو ئامریکای لاتینی ئاژهیوی فره سهختهنه ژیواینێ و نوسیهنشا. چونکهتێ جامێعهو ئێمه ساز و کاریوی بێ رهحمش وهش کهردهن پهی ئانهیه دهغدهغێ نویسهری هاڵ بکهرووه و بوکشانێش. ئی نویسهرانه ئاژهیوهنه که فرهینهو خهڵکی وانای و نوسیای نهزانێنێ و ئا کهمینهیچه که زانێنێ وانایشا گهرهک نهبێ چهنی تاوایاشا ئهدهبیاتی بکهرا به چارهنوس و ههرمانهو تایبهتهو وێشا؟ نویسهرو ئامریکای لاتینی بێ وڵاوکهرهوه، بێ وانهر و به نهبیهو ئاژهیوی فهرههنگی که ئادی بجمنووه و چێو داوا بکهرو چهنهش کهوت کێشاوکێشێوی نابهرابهر و ههر ئهوهڵوه زانێنه شکست موهرونه. جامێعه کسم و ههرمانهکێش پهسهن نهکهرد و فرهتهر چانهیچه ئهسڵهن ئادش نهدی. جامێعه پهی ویارای و گوزهرانو ژیوایش چێویهش نهنیا خزمهتش و ئادش کهرد به خولوقنهر، ئارێنهر و سازنهرێوی وردی و شورهتداریه حهقیر. نویسهر وهڵاتو ئێمهنه مهشیو وێش بکهرو به مهوجودێوتهر. دهغدهغهش جیا بکهروه جه ههرمانهکاش و به ههزارن کسم و ههرمانێ وارتهر و بێ ئێژاتهر که وهختو ئادی مهگێرا و ئهغڵهب ئا ههرمانانه نیهنێ رێکایی ئاوهز و باوریشهنه، وێش پهرهم پهرهم بکهرونه. پهی ئانهی جامێعهو ئێمه جیا چا چێوانه، دڵو وێشهنه یاگێش ناستێنهوه و نمازووه پهی ئهدهبیاتی و چینهیچه زیاتهر جه وهرانوهرو ئی مهوجوده گوشهگیراوه و فره تا کهم لاسارانه که چهپوانهو گردو بنهماکاو مهنتێقی تهلاششا کهردهن بگنا شونهو ههرمانیهوه که ئامریکای لاتینهنه تهقریبهن غهریوهنه، بهردهوام ئێحساسو بێ ئێعتێمادیش وهره دان پهنه. ئهپی نونگه چنها کهسێ جه نویسهرهکاما تهفر و توونای بیهنێ و وازشا ئاردهن جه دهغدهغهکاشا و برێویچشا جه روهو بێ مهیلیوه و پهنامهکێ بێ ئانهیه هێز و لێرهیه وزا کار خجڵیانی به نوسیهیوه و چی راینه خیانهتشا کهردهن.
راسهن ئهچی ساڵه دمایینانه خهریکهن ئاژه فاریونه. ههوایوی تازه و وایه باشتهر پهی ئهدهبیاتو وهڵاتهکهیما هورش کهردهن. ژمارهو وانهرهکا فرهتهر بیهن. بورژوازیێوی تازه پهنه یاوا یاوان پا قهناعهتهیه ئهدهبیات موهێمهن و نویسهرێ چێوێوی ئێژاتهر جه شێته بێ ئازارهکانێ و کارکهردێوهشا ههن که مهشیو جامێعهنه ئهنجامش بدانێ. راسهن ئا بێ عهداڵهتیا که وهڵتهر سهرو شاناشاوه قورسایی کهرێ خهریکهن سوک بۆنه وهلێکانێ خهتهرێوتهر، خهتهریه به زهرافهتێوی شێتانی ههڕهشێشا مهکهرو. ئا جامێعه که زامانیه نویسهری تهرد و دور وزێوه ئیسه گاههس کهوته بو ویرهره و بواچا: جهزبو ئادی، یوگێرتهی و دهسدای چهنیش و دریای و پهنهدای و سپارای یاگێ یا مقامێوی ئێجتماعی پهیش خاستهرهن. بهڵام مهشیو بارمێوه ویر و هوشتار دریو پهنهشا که: ئهدهبیات ئایرهن. ماناو ئهدهبیاتی نهساچای و کهلاو کهردهین. نونگهو بیهو نویسهری سهرهوردای، ئێعتێراز، موخالێفهت و ئێنتێقادهن. مهشیو تهوزێح دریو پهنهشا حاڵهتی بهیناوبهین بیهیش نیهن: یا جامێعه مهشیو ئا ئێستێعداده ئێنسانیه که ئارێنهر یا خولقنای هونوریش ماچمێ پهی ئهبهدی سهرکوت مهکهرو و یهکرا گردو ئی عهناسوره لهغاو نهکریایا که نامێشا نویسهرهن جه بهین بهرونه و یا باوشی کهرووه پهی ئهدهبیاتی و مهی پیرایشوه. چی حاڵهتهنه چارهیو نیهن بێجگهم قهبوڵ کهردهو لافاوهی بێ پایانهو ههوک، تهنز و تانه و تهشارا ئهدهبیاتی که یاوگهش گردو بهشهکاو کوماو جامێعهین. ههم جهنبه ویهرینهکاش و لواینهکاش ههم ئهوتهر جهنبه ئهسیلهکاو ژیوای. ئاژه ئهپێسهنه و راو بهرشیهی نیهنه: نویسهر بهردهوام نارازی بیهن و ههن و بونه. ههر کهس رازی بۆنه نمهتاو بنوسونه. ههر کهس چنی واقعیهتی بسازیهو و کهنار بهینه نمهتاو بیاوو به گهوجی یا حهماقهتو بهرزهفرانهی واقعیهته خیاڵیهکا. دهغدهغهی ئهدهبی جه نهژیوای و نهساچای بهینو ئێنسانی و دنیای، ئێستهیوهو قهرهتیهکا و نابهرابهریهکا و ههرپاسه ئا بهدبهختیانه که دهورهشا دان پێوا بۆنهو و هورمهقوڵتیهو. ئهدهبیات شێویه یا تهشکێو جه شورشی بهردهوامین و پهتێ و وهربهسێ قهبوڵ نمهکهرو. ههر سهعیه و تهلاشێو پهی بهلاری بهردهی دلێنه یا زاتی تورهیانه و شورشگهرانهیش مهحکوم به شکهستین. ئهدهبیات گاههس بمرونه بهڵام سازش نمهکهرو.
ئهگهر جامێعه ئی شهرتێ قهبوڵ بکهرو، ئهدهبیات فره به دهردهش موهرو. ئهدهبیات یاردیدهرو ئاژهو بهشهرین پهی وهرلوای . ئادی جه وێرانی و مێڕیایی ڕوحی، وێ پهسهندی، مدرایی، زاییفی و فوتیای مهعنهوی یا ئهخلاقی بهرمارو و مهبونه به وهرگلشا. ئهدهبیات وهزیفهش هورخێزنای، جمنای، شڵونای و هوشداردای و مدرنایوهو ئێنسانین پهی نارازی ئاستهیوهو ههمیشهیی ئادی. کارکهردش وهش کهردهی مهیل و ههشتههایه بێ ئامانین پهی فارای و سازنای. چی ویهرهنه حهتتا ئهگهر پهنهواز بی تێژتهرین چهکهکاش و دهسینهکاش پهی ئهنجام دای وهزیفهکهیش بهکار مارونه. مهشیو ئانهیه خاس بزانمێ : ههرچیه نویسایهکاو نویسهرێوی جه وهرانوهرو وهڵاتهکهیشهنه تنتهر و ئێنتێقادیتهر بانێ عێشق و عهلاقهیه بێ پایان که ئادش بینانوه پا وهڵاتهیوه فرهتهر بۆنه. پهی ئانهی جه ویهرو ئهدهبیاتینه تن و تێژی نونگهو عێشقین. ئهڵبهت واقێعیهتهکا فره به باشی نونگه مدا دهسو نویسهریوه ههرتا شورشگهر و نارازی بۆنهو و نارازی بمانوهو. جامێعهیوهنه که بێ عهداڵهتی قانونهن و بهههشتو نهفامین، دزی و نهداری و بێگانهگی ئێقتێسادی و فهرههنگی و ئهخلاقی سهردهس و حاکمهن ئێمه میاونو پاگهیه جه رازهکامانه و داستانهکامانه به شێویه وێراس و ناوێراس جه راو ههقێقهتهکاوه، خیاڵهکاوه، شههادهتهکاوه، جه راو کابوس و وههمهکاو ئاشکار و مهعلومش بکهرمێ واقعیهت قهرهت وهش کریان و ژیوای مهشیو فاریو. گاههس به ئامای سوسیالیسمی پاجوره که جه برێو وهڵاتانه حاکم بیهن و یا به وهش بیهی حکومهتێوی ئارمانشار و ئوتوپیایی نهداری لابشونه و ئینسان ئهچا تهوهینانه که مهکریا پهنهش نهجات بدریو و گردما واردو دنیایه کهرامهتدار و تازێ بیمێ و دهسو کونهپهرهستی و وههمهکاماوه خهلاسی بیمێ. ئێنه ئاواتهمانه. بهڵام ئاوهخته که نابهرابهریه ئیجتێماعیهکا مهحفێوه بیێ و لاشیێ ئیتر ماناش ئانه نیهن وختو رهزامهندی و قوروان و سهواقهو دهس ماچ کهردهی مهی وهروه. نویسهر ههرمانهکاش ئێدامهشا ههن و مهشیو ههر درێژهش بۆ و ههر پاسه بۆ که وهڵتهر بیهن: ههر جوره ساچایه چی ویهرهنه خیانهتهن. دلێ جامێعهی تازهینه و دلێ توله رایهنه که تاپوهکا و شێتانهکا ئێمه مهکێشا پهی لاو وێشا ههر پێسهو ویهردهی و ههرپێسهو ئیسهیه نا ماچمێ و سهره نمهنامنمێره و به رهسمیهت ئهژناسای حهقو نارازی بیهی داوا مهکهرمێ و پی شێوه یا تشکه زیننه و جادویه که تهنیا ئهدهبیات جه عهوهوشهنه بهرمهی نیشانه مدهیمێ که ویروشکی، سانسور و ههرمانه لار، وێکهرد و عهلهکیهکا دژمهنو وڵکهوتهیی و شهرافهت و کهرامهتو ئێنسانینێ. قهبوڵ کهرمێنه ژیوای ساده نیهن و جه هیچ قاڵبێوی سهر راسهنه نمهگونجیو. راو ههقێقهتی ههمیشه تهخت و ساف نیهن بهڵکوم ئهغڵهب سهخت و مهینهتهن. برێو جارێچ به کتێوهکاما پیچیدهگێ زاتی و جیاوازی دنیای و لێڵی رهفتاره جیاوازهکاو ئێنسانی نیشانه مدهیمێ. پێسهو هیزی، پێسه ئاروی ئهگهر عاشقو کسم و ههرمانهکێما بیمێ به جهنگو سی و دوه سهرههنگهکهو ئائورلیانو بوئیندای ئێدامه مدهیمێ، ههرچهند پسهو ئادی جه گردشانه شکست موهرمێنه. (سهرههنگ ئائورلیانو بوئیندا یو جه شهخسیهتهکاو رومانهو سهد ساڵ تهنیایی گابریل گارسیا مارکێزین.)
کسم و ههرمانهو ئێمه، جه ئێمه نویسهرهایه نارازی و ناتهسهری حرفهئی، وڕنهر و وێرانکهرو جامێعهی، شورشگهریه یاوگهردار، یاغیێوی چار نهکریاو دنیایش وهش کهردهن. نمهزانو ئینو خاسهن یا خراو ههر ئهننه مزانو ئاژه ئهپیسهنه. ئینه ئاژهو نویسهرین و ئێمه مهشیو ئادی پا جوره که ههن قهبوڵش بکهرمێ. ئهچی ساڵانه که ئامریکای لاتین دهسش کهردهن به ئهوهئێستهی، قهبوڵ کهردهی و یاردیدای به ئهدهبیاتی مهشیو ئا خهتهرا و ههڕهشا ههنێ وهرانوهرشوه گێرمێشا وهرچم. یانی مهشیو بههایه قورسه بابهتو ئهدهبیاتی بدهونه. جامێعه ئێمه مهشیو هاگاش بۆ: چونکهتێ نویسهرێو که ئێژا و شایستهو نامێ وێش بۆ چ تهرد بۆ و چ قهبوڵ کریو، چ ئهزیهت و ئازار بکێشو و چ خهڵات بگێرو بهردهوام دهلاقه و وهرچهمگاهایێوی جه بهدبهختی و دهرد و مهینهتی پهی مهردمی مهکهرووه که ههمیشه وهش نیهن و به دڵو خهڵکی نیهن. نویسهر تهنیا به یهک شێوه متاوونه جوابو خاسیاو جامێعهی بدهونهوه ئادیچ ئانهن ههمیشه به کسم و به ههرمانهو نویسهری باوڕدار وهفادار بمانووه.
سهرچهمه:
"مهوج ئافهرینی" بهرویرو: ماریو بارگا یوسا ی، هورگێڵناو: مێهدی غهبرایی، وڵاوکهرهوهو "مهرکهز" ی. تاران. 1378 روجیاری.
پنجشنبه، آبان ۰۵، ۱۳۹۰
غهزهڵه: حافێز شیرازی
واتم من خهموو تومهن واتش خهمت سهرمهینه
واتم بهبه مانگهو من واتش ئهگهر بهربهینه
واتم کفروو زڵفانت وهیلانوو دونیایش کهردا
واتش ئهگهر بزانی ههر ئاد رابه ر مهینه
واتم جه لاو خاساوه شێوهو وهفای فێرهبه
واتش جه وهش جهماڵا ئیکار کهمتهر مهینه
واتم مژیهی لچانت ئێمهش به ئاواتهو کوشت
واتش تو به به بهنده پهی بهنده داری مهینه
واتم دیدهیم بینوونه ئهو ویهروو خیاڵیت
واتش شهوگهرهنه ئاده جه لایێوتهر بهرمهینه
واتم وهشهن ئا ههوا جه باخوو بهههشتی بهی
واتش فینک ئا سوزه جهلاو یاریوه مهینه
واتم دڵه رهحمینهکهت کهی قهستوو ئاشتیشهن؟
واتش به کهس نهواچی تا وهختوو وێش بهرمهینه
واتم دهورانوو وهشیچ زانات چهنی تهمامیا؟
واتش بێ دهنگ به "حافێز"! ئی خهمیچه سهرمهینه
دمانووسیا:
ئهمن نه شاعێرهنا و نه فره عهلاقهیچم ههن به شێعرا. به تایبهت که به پهیلوا من زوانوو هۆرامی ئارو فرهتهر پهنهوازیش به نهسر (تکست) نووسیهن تا نهزم یا شێعره. ههرچهند شعیرهیچ یاگێ وێش ههنه و رهنگه تا دنیا دنیان و ئێنسان ههن سهروو ئی گروڵیه خاکیێوه شێعره ههر مهمانووه و مهشیو ههر پاسهیچه بو. چێگهنه من فرهتهر گهرهکم بیهن تهوانوو زوانوو هۆرامی نیشانه بدهونه و ئیتر نمهزانوو خاس بهرئامان یا نه. وه گهرنه به ڕواینوو فرهی جه شارهزایا هورگێڵنایوهو شێعرێ جه زوانێو پهی زوانێوتهری ئێمکانش نیهن به تایبهت شێعرهو کهسیوی پێسهو "حافێز شیرازی" که گووتهی ئاڵمانی شێت و شهیداش بیهن و به حورمهتوو ئادیوه دیوانوو "وهرهورز و وهرنیشت" ش نووسیهن!
سهرچهمه:
دیوانوو حافێز شیرازی، به رهوایهتوو ئهحمهد شاملوو ی، وڵاوکهرهوهو مرواریدی، تاران، 1379 ڕوجیاری.
سهشنبه، مهر ۲۶، ۱۳۹۰
کار
تهنیا به تهلاشێوی ههمیشهیین که متاونه خهلق کهروونه و بسازنوو. مهیلوو ئهمن بێلهشی و نهجمیایین. قووڵتهرین و یهقینیتهرین مهیلوو من نهجمیایی و ڕو ویاراین. مهشیۆ ساڵهای ساڵ لێره سهختیم دایا خهرجهره تا بتاوونه جه بێلهشی و تهفرێح کهردهی و کێجاوهو ههرمانه بێ ڕوحهکا بهربشوونه. بهڵام مزانوونه و یهقینیچم ههن به بونهو ئی تهلاشاوهن که زرک و زینه مهمانوونهوه. ئهگهر ساتێو جه باوهڕ به ئی تهلاشانه دهس هورگێروو یهکسهر به سهرهوه ملوو روه ئهو پهرتگا. پی جورهنه نمازوو نهوهش بگنوو، نمازوو دهس جه تهلاشی هورگێروو و به گردوو هێزیموه سهرهم بهرز مهگێروونه تا ههناسه کێشوو و سهر بگنوو و پیرووز بوو. ئینه شیوهو ئهمنهن جه وهختوو نائومیدینه و شێوهو ئهمنهن پهی چاروو ئی نائومیدیه.
سهرچهمه:
"یاداشت ها " ئالبێرت کامو، هورگێڵنای به فارسی: خهشایار دیهیمی، ئێنتێشاراتوو ماهی، تاران، 1389 ڕۆجیاری
اشتراک در:
پستها (Atom)



