کارل مارکس: ژیوای و ده‌ورووبه‌ر

مه‌رگوو مارکسی [1883 میلادی] سه‌رنجێوی‌ ئه‌چامنه‌و خه‌ڵکیش نه‌کێشا په‌یلاو وێش. ئه‌ڵبه‌ته‌ ڕۆنامه‌و تایمزوو له‌نده‌نی ئاگاداریه‌ کوڵ‌ و په‌ڕ غه‌ڵه‌تش چاپ که‌رد. دلێنه‌که‌ش خه‌به‌رنگاروو تایمزی، شاروو پاریسیوه‌‌ کیانابێش پانایچوه ‌که‌ مارکس له‌نده‌نه‌نه‌ دنیاش جیائاستێ ‌بێ. ئی خه‌به‌رنگاره‌ ئا نویسیاشه‌‌ چاپه‌مه‌نیه‌ سۆسیالیستییه‌کاو فه‌رانسه‌ینه‌ وه‌نه‌بێوه‌ و که‌رده‌بێش به‌ گوزارێش. شۆره‌توو مارکسی دماو کۆچیش وه‌ره‌ش گێه‌ته‌ره‌ چوونکه‌تێ کارسازی [ته‌ئسیر] ئێنقلابی تالیمه‌کاو ئادی رۆبه‌رۆ وێشان دیاری دێنێ. مارکس هیچکایه‌ ئه‌ننه‌‌و هامده‌وره‌‌ ئێحساسی یا رۆمانتیکه‌کاش زێهنوو خه‌ڵکی یا ژیواینامه‌نویسه‌ حێرفه‌یه‌کاش نه‌گێرته‌ره‌. هه‌ر به‌ڕاسیچ کارلایل، جان ئێستوارت میل و هێرتسێن که‌سانیه‌ تراژیکته‌رێ بێنێ و تووشیاروو مه‌ینه‌ت و ئه‌شکه‌نجه‌ی‌ فکری و ئه‌خلاقیێوی ئه‌چامنه‌ی که مارکس ‌نه به‌سه‌رش ئاما بێ و نه‌ فام‌. به‌ڕاسی ئی پیایانه‌ جه‌ ناڕه‌حه‌تی و ناوه‌شیاو هامنه‌سڵه‌کاشا کارسازییه رێخه‌ییشا گێرته‌ بێ و شۆنه‌و وێشاره‌ شیوکه‌ردیه‌‌ تاڵ و فره‌شا جه‌ ئا ناڕه‌حه‌تی و ناوه‌شیانه‌ جیا ئاست. خاسته‌ر و سۆزدارته‌ر جه‌ هه‌رچیویه‌ که‌ بتاوی نویسیایه‌ گردین [عموومی] و تایوه‌تیه‌کاو [خسووسی] مارکس و ئێنگێلس ینه‌ بێزیوه‌. مارکس وه‌رانوه‌روو جامێعه‌ی بێمایه‌ و سوودپه‌ره‌ستوو زه‌مانه‌یش گژیێ چوونکه‌تێ به‌ نه‌زه‌ره‌ش ئی جامێعه‌‌‌ دماپاکوو پێوه‌نیه‌ ئینسانیه‌کا کێشێ روه‌لاو نه‌مه‌نه‌ی و سوکیره‌. جه‌نگوو مارکسی وه‌رانوه‌ر به‌ جامێعه‌یه‌ ئه‌چامنه‌ی‌ به‌ڕاسیی بێوچان و بنه‌ڕه‌تی بێ. تان و پۆ زێهنیش سفتووسۆڵ و قولۆر بێ. ئێحساساتی و حه‌ساس نه‌وێ. به‌ وێشه‌ره‌ په‌رمێ. لێره‌داریه پته‌و بێ. ده‌لیلوو به‌دبه‌ختیاش به‌روو وێشه‌نه‌ وینێنه‌ و هه‌رپاسه‌ جه‌ نه‌داری، نا‌وه‌شی و سه‌رکه‌وته‌یی دژمه‌نه‌کاشه‌نه‌. ژیوای ده‌روونیش ئارام و ئه‌هوه‌ن بێ و دووور جه‌ پێچووپڵووچی. دنیای ساده‌ وینێ: سیاو و چه‌رمه‌. که‌سانیه‌ که‌‌ هامده‌سه‌ش‌ نه‌بێنێ وه‌رانوه‌رشوه‌ بێنێ. زانێنه‌ لاو چه ‌که‌سانیه‌وه‌ لوسێش هورگێرتێنه‌. ژیوایش په‌ی ئه‌یشا بێ و دڵنیا بێ ئاخرسه‌ریچ ئی مدرامانه‌ سه‌ر مه‌گنۆنه‌. ئاجوره‌ په‌ریشان باوه‌ڕییه‌‌‌ که‌ دلێ ژیواو ڕه‌فێقه‌ دڵناسکه‌کاشه‌نه‌ وینیێ [پسه‌و زه‌جره ‌سه‌خته‌کاو هێس ی و هاینه ‌ی] هامده‌ردی و هامدڵیش هۆر نه‌خێزنێ. گاهه‌ز ئاد ئی  ژان یا قه‌یرانێ‌ به ‌به‌شێو جه ‌نیشانه‌ فره‌کاو وڕای و ئه‌ره‌مێریایی بورژوازی زانێ که‌ به‌شێوه‌و‌ نه‌وه‌شی دلێ حاڵ، سۆز و ئێحساسینه‌ وێش مرمانۆ و هه‌رپاسه‌ ئه‌گه‌روو سوودگیرته‌ی ئه‌چی ژانه‌ کۆماییانه‌ په‌ی ئێو یا ئه‌و یاوگه‌ی‌ تایوه‌ت و هونه‌ری ناشیرین دلێ کاسانیه‌نه‌ که‌ وه‌ره‌چه‌ماشاوه‌ گه‌وره‌ته‌رین نه‌به‌ردوو تاریخوو به‌شه‌ری روه‌ دێ. ئی به‌وێ سه‌ختگێرته‌یه‌‌ وه‌رانوه‌ر به‌ ئێحساساتی شه‌خسی، پامدری و جه‌ختی ئه‌جومه‌زهه‌بانه‌ په‌ی پارێزی ئیسارگه‌رانه‌ی، بییێ به وانیه‌ په‌ی یاگه‌گیره‌کاش و هه‌رپاسه‌ دژمه‌نه‌کاش. ئی کۆڵنه‌دای و نه‌سازیایه‌‌، جیاوه‌که‌روو یاگه‌داره‌ ڕاسینه‌کاشه‌ن [هه‌م دلێ شۆنکه‌وته‌کاش و هه‌م دلێ نه‌یاره‌کاشه‌نه‌] چنی لیبڕالیسمی خڵاوه‌نکاری جه‌ گردوو ویه‌ره‌کانه‌‌‌.

وه‌ڵێ مارکس یه‌نه که‌سانیه‌ باسوو جه‌نگ به‌ینوو ته‌به‌قاشا [چین] که‌رده ‌بێ.‌ به‌ڵام ئاو بێ په‌ی سازماندای سیاسی ته‌به‌قیه‌ به‌نامێ ته‌به‌قه‌و هه‌رمانکه‌ری به‌رنامه‌ش مت و سه‌ربه‌رزانه‌ به‌ردش ڕاوه‌. ته‌به‌قێو‌ که‌ ته‌نیا په‌ی مه‌نافێعوو وێش گژیان و پا هه‌رمانێ دیمه‌نوو حێزبه‌ سیاسیه‌کا و جه‌نگه‌ سیاسیه‌کاش فاڕا پێوه‌ره‌. مارکس چه ‌به‌‌‌ په‌یلواو وێش و چه ‌به‌ په‌یلواو هامده‌وره‌کاش ده‌رجه‌و ئه‌وه‌ڵینه‌ تێئوریسیه‌نوو ئێقتسادی بێ. بنیه‌ره‌کاش [فه‌رزه‌کاش] و ئا وه‌رشیپانه‌‌ کلاسیکانه‌ که‌ وانه‌کاش [ئامووزه‌] سه‌رشوه‌ چنیاینێ و توه‌شا گێرتێنه‌ و وه‌رێوه‌ که‌ وێش دایش په‌نه‌ بیێنی به‌ ڕاویێنێو [نگه‌رێش]‌ به‌ینوو  باقی ڕاوینا و لوایشا دلێ تاڵانه‌و باسه‌ دمایینه‌کانه‌. ده‌سێو‌ ئا ڕاوینشانه‌ به‌ ‌تاریخ ویه‌رده‌ زانان و ڕه‌دشاوه‌ که‌رده‌ن‌ و ده‌سێوه‌یچ ژیوناشاوه‌ و لاشا وه‌نه‌گیرت. پینایچوه‌ سه‌خت متاوی واچی وانه‌ ئێقتسادیه‌کاش هیجکایه‌ تاوابۆشا دلێ تاڵانه‌و تێئوریه‌ ئێقتسادیانه‌ یاگێشا گێرته‌ بۆ. وانانێو که‌ فره‌ته‌ر و ئه‌وه‌مه‌نته‌رێ جه‌ هه‌ر ریکینه‌ی‌ باوه‌ڕیته‌رینه‌ ئه‌چی ده‌ورانه‌ تازه‌نه‌ سه‌روو ده‌نگ و هه‌رماناوه‌ شونه‌ماشا دیاره‌ن، تێئوریه‌کێ ئادینه‌ جه‌باره‌و ته‌کاموڵ و ساختاروو جامێعه‌ی سه‌رمایه‌داریوه‌. هه‌رچه‌ند وێش هیچ یاگێوه‌نه‌ شیشوه‌ نه‌که‌رده‌ن. چی تێئوریێنه‌ پامدری مه‌کریۆ و ئامان‌ وه‌رچه‌مته‌رین په‌رسه‌ که ‌جه‌باره‌و هه‌ر دیارد‌یه‌وه‌ مه‌شیۆ گنۆ ڕوه‌ بینیانوه‌ به‌ پێوه‌نیه‌ که‌ ئا دیارده‌ چنی ساختاری ئێقتسادی هه‌نش. به ‌واتیه‌ته‌ر ڕابێته‌و قودره‌تی ئێقتسادی دلێ ساختاری کۆمایینه‌ [که‌ یاگێ ئه‌ر‌مانای ئا رابێتانه‌]. پیجۆره‌ ئی تێئوریێ‌ پا پامدریه‌ که‌ واتما، ده‌سینێ تازێش‌ په‌ی نه‌قد و په‌یجوری سازناێنێ. سازیای و به‌هه‌رمان گێرته‌یش ماهییه‌ت و لاو [جه‌هه‌ت] علوومی کۆماییش جه‌ روزگاروو ئێمه‌نه‌ واڕان/فاڕان  پێوه‌ره‌. گردوو ئا که‌سانه‌ هه‌رمانه‌شا سه‌روو بنجه‌و وینای کۆمایین ئه‌شێ چی تێئووریێ که‌ل/یاردی گێرا. نه‌ته‌نیا ته‌به‌قێ، ده‌سێ و جمێ نارازیێ و ڕه‌هبه‌ره‌کاشا جه‌ گردوو وه‌ڵاته‌کانه‌‌ به‌ڵکوو جامعێه‌شناسێ، ره‌وانشناسێ و ئاوه‌زداراو سیاسه‌تی، نه‌قدکه‌رێ و هونه‌رمه‌ندێ وه‌ختێو مه‌کۆشا که‌یفییه‌توو جمنه‌روو ژیواو جامێعه‌و وێشا هه‌لاجی و شێوه‌که‌را و هه‌رپاسه‌ جه‌ ته‌شکبینای ئیده‌ یا وێره‌کاو وێشا تا ده‌ره‌جیه‌ وه‌رچه‌م وامدار و موحتاجوو هه‌رمانه‌و کارل مارکس ینی. سه‌دێو‌ جه‌ توه‌بیناو هه‌رمانه‌کێ مارکس ویه‌رده‌ن و چی سه‌ده‌نه‌‌ فره‌ته‌ر چانه‌یه‌ په‌نه‌واز بۆ مه‌نع و لومشا که‌رده‌ن. لاژه‌لاژ و ساده‌وینای بنجه‌‌ بنه‌ڕه‌تیه‌‌کاو ئی تێزێ بییه‌ن بۆنیه‌ په‌ی شیویاو ماناکێش. خه‌تای وه‌رچه‌مێ هه‌م جه‌ تێئوورینه‌ و هه‌م جه‌ که‌رده‌وه‌نه‌ [پراتیک] به‌نامێ ئادیوه‌ روه‌شا داینه‌ به‌ڵام پانه‌یچوه‌ کارسازی ئینقلابیش بییه‌ن و هه‌ڵای هه‌ر هه‌نیچش.

مارکس به‌ تێزه‌کێ وێش گه‌ره‌کش بێ ئا فکره‌یه‌ وزۆ یاگێ که‌: ئانه‌ ویر یا ئیده‌ نییه‌ن چاره‌نویسوو تاریخی مه‌سازنۆ به‌ڵکوو ئاژه‌و ژیوای و به‌تایوه‌ت ئێقتساده‌ن. به‌ڵام وه‌روڵاوی و ئه‌وه‌ته‌نای ئیده‌کاو وێش دلێ ژیواو خه‌ڵکینه‌ هێزوو ئا تێزێشه‌ بێ هاز که‌رده‌ن. به‌ واڕیای ئا ڕاوینه‌یه‌ که‌ وه‌ڵته‌ر جه‌باره‌و پێوه‌نی که‌سی چه‌نی موحیتیش و هامنه‌وعه‌کاش ڕه‌واجش بێ ئاشکرا ئا رابێته‌ فاڕیان. پی بۆنه‌وه‌ به‌ینوو ئا هازه‌‌ فکریانه‌ ئارۆ شونیۆ خه‌ریکێنێ ته‌شکوو هه‌رمان و ویروو ئینساناکا ‌مواڕانه‌/فاڕانه،‌ ئی هازه‌ فکریه‌‌ [ئیده‌و مارکسی] هه‌ڵای به‌هێزته‌رینه‌ن!

سه‌رچه‌مه‌:

کارل مارکس: ئایزایا بێرلین، ته‌رجمه‌و ڕه‌زا ڕه‌زایی، نه‌شروو ماهی 1391 ک. رۆجیاری

گه‌وره‌پیای یه‌هه‌ردار

گه‌و‌ره‌پیا که‌وته‌بێ‌.

یۆ هاوارش که‌رد: یه‌هه‌ردار هۆربێزه‌وه‌!

گه‌وره‌پیا هه‌ر که‌وته‌بێ.

دوێ که‌سێ هاوارشا که‌رد: یه‌هه‌ردار هۆربێزه‌وه‌!

گه‌وره‌پیا‌ هه‌ر که‌وته‌بێ.

ده‌ها که‌سێ و سه‌دها که‌سێ هاوارشا به‌رزوه‌که‌رد‌: یه‌هه‌ردار هۆربێزه‌وه‌!

گه‌وره‌پیا‌ هه‌ر که‌وته‌بێ ‌.

هه‌زاران که‌سێ هاوارشا به‌رزوه‌ که‌رد: یه‌هه‌ردار هوربێزه‌وه‌‌!

گه‌وره‌پیا‌ هه‌ر که‌وته‌بێ ‌.

دماپاکوو ئا مه‌حاڵه‌یه‌ جه‌مێ بیێوه‌ و به‌گره‌وایوه‌ هاوارشا که‌رد: یه‌هه‌ردار هوربێزه‌وه‌!

گه‌وره‌پیا‌ هورئێستوه‌پای

به‌ یۆوه‌مین که‌سێ ماچێوه‌ش دا

و که‌وت را.

سه‌رچه‌مه‌:

گابرییێل گارسیا مارکێز [ کوله‌مبیایی]

به‌ره‌نده‌و جایێزه‌و نوبێلوو ئه‌ده‌بیات ی

سه‌مفۆنیی مه‌رده‌کا

دووکه‌ڵ چیروو سرمیچی ئاجۆریین و که‌مانی کاروانسه‌راو ئاجیل وره‌شه‌کانه‌ به‌ئارامی خولێ وه‌رێ و جه‌ لچوو وه‌رهێوانه‌که‌یوه‌‌‌‌ ئێ‌ په‌ی به‌ری‌‌. ئه‌و‌په‌روو کاروانسه‌راکه‌ینه‌ چننه‌ باره‌به‌رێ دلێ پووتییه حه‌ڵه‌بینینه‌ چوێشا ئایێر دایبێنێ و ئه‌گه‌ر زاتشا بیایا چیروو په‌توه‌که‌ینه‌ ده‌سێ به‌ربارا، تۆمێچ تووکنێنێ. په‌شته‌و سه‌ره‌یشاوه‌ کۆره‌وڵ یانێوه‌نه‌ یه‌رێ که‌سێ دلێ تیانانه‌ ڕۆجیارپه‌رس‌ برێژنێنێ. هه‌ڵمی و دووکه‌ڵ تێکه‌ڵێ بێنێ و وه‌شته‌و وه‌ربێ‌ مدرابێوه‌.

گردوو چراوه‌کا، ته‌نانه‌ت چراوه‌ تۆڕییه‌‌کایچ رۆشنێ بێنێ و کاروانسه‌راکه‌ جه‌ دووروه‌ پسه‌و ده‌گایه‌ مژینێ‌ دێ چه‌موه‌. ده‌سی ڕاسوو داڵانه‌کێنه‌ دلێ حوجره‌و "وشکه‌باروو ماریفه‌تینه‌" دوێ پیای ده‌ورو گه‌رماو چراوتۆره‌کێشا دابێ‌. په‌شته‌و مێزه‌که‌یوه‌ "ئورهان ئورخانی" نیشته‌بێره و پاڵیچشه‌نه‌ "ئه‌یاز پاسه‌بان".

ئه‌یاز پاسه‌بان حه‌رچی په‌نجشه‌مێنێ ئێ په‌ی حوجره‌ی و سه‌روو سه‌ننه‌ڵیه‌ گه‌وره‌کێوه‌ نیشیره‌ و پای نیێ سه‌روو چوارپایه‌که‌یوه‌. هاره‌قوو میاچه‌مایش سه‌رێ  - زم و هامن- و ئه‌گه‌ر سه‌ننه‌ڵیه‌ گه‌وره‌کێ نه‌ویایا وه‌روو ده‌سینه‌، سه‌روو گونیه‌ تۆمیوه‌ نیشێره‌. واچێ: ((ئه‌من  ئه‌پی هه‌یکه‌ڵه‌ زلوه‌ چه‌نی سه‌روو سه‌نه‌ڵیه‌ی وردیێوه‌ بنیشووره، ها؟))

ئه‌یاز پاسه‌بان ئه‌گه‌ر گه‌ره‌کش بیایا تاوێ ته‌نانه‌ت بابه‌یچم پا گرده‌ سام و گه‌وره‌یوه‌، به‌ دوێ هه‌نگووسێ هۆرگێرو و ئاڵووچنۆش به‌ چه‌ننه‌که‌کاو سرمیچه‌که‌یره‌. روومه‌تیه‌ گۆشتین و زلش بێ. سه‌ریه‌ وردیش بێ و نیشانیه‌ سه‌روو گونای چه‌پیشوه‌ که‌ پسه‌و گردوو چۆرچه‌میش، چرچێش که‌وتێبێنێنه‌. دالێو‌ پسته‌ سانێنه‌ و هه‌رچننه‌یچ واتایایشا قه‌بووڵ نه‌که‌رێ زه‌ڕش نه‌دونێ. زه‌ڕه‌که‌ش دێ و پسته‌که‌ی پاک که‌رێ و نیێش سه‌روو مێزه‌که‌یوه‌ و دماجار سه‌رجه‌م که‌رێش ده‌مشه‌ره‌. ئاوه‌خته‌ مه‌شیایا ئورهان لێوانیه‌ ئاوی چیایش په‌ی ئاوردایا.

بابه‌م فره‌ وه‌شش گه‌ره‌ک بێ. هه‌م بۆنه‌و ئانه‌یوه‌‌ قه‌دیم پاسه‌بانوو شاره‌که‌ی بێ و هه‌م بۆنه‌و ئا‌چێواوه‌‌ که‌ زانێشا. چه‌پ و راسوو دنیای دلێ مشتێشه‌نه‌ بێ. جه‌ هه‌رچێ چێوینه‌ سه‌ره‌ به‌رئارێ. بابه‌م واچێ: ((ئی پیا،‌ پیایه‌ مه‌عموولی نیه‌ن.)) وێر‌ه‌گاو جه‌ژنا ده ‌کێلوێ ئاجیل کیانێ وه‌روو به‌ره‌و یانه‌یشا. حه‌فته‌ به‌ حه‌فته‌ به‌شه‌ زه‌ڕه‌که‌یچش دێ په‌نه‌. ئیسه‌یچه‌ که‌ ساڵانێوه‌ن بابه‌ما مه‌رده‌ن ئورهان هه‌ر ئا ره‌ویێ مه‌وه‌رۆ ڕاوه‌.

چه‌ولاوه‌، په‌شته‌و هه‌رمانمێزوو [پیشخان] دووکانیه‌نه‌ دوێ هه‌رمانکه‌رێ جوانێ ده‌س جه‌‌ گێفان، کڵاو ئه‌و‌ سه‌ر، یه‌خێ پاڵتاوه‌که‌یشا دابێ ملوو گوشاشاره‌ و چفه‌چف که‌رێنێ. پسه‌و ئورهان و ئه‌یازی. ئارام و سه‌ره‌ لاو گۆشوو یووینه‌.

ئه‌یاز واتش: ((پسه‌و شێری په‌شتیت مه‌گێروو.))

ئورهان نه‌زانێ چێش که‌رۆ. واتش: ((گڵوێزوو سه‌ره‌‌کۆی نه‌بۆ؟))[ مه‌نزوور ئانه‌نه‌ گاهه‌س‌ زه‌ره‌ره‌وو ئا هه‌رمانێ که‌ مه‌که‌رۆش تووشوو وێش ‌بۆنێوه‌.]

((ئی گێچه‌ڵێ بته‌مامنه‌.))

((ئه‌گه‌ر خه‌ڵک بزانۆما په‌نه‌ چێش؟))

(( نمه‌بۆ بزانا. مه‌شیۆ عازا بی.))

ئورهان لوا دلێ ویریره‌ و دماته‌ر چه‌مش جه‌ ئه‌یازی کل که‌رد: (( پسه‌و یۆسۆوی؟))

((مه‌گه‌ر کێ زانانش. چننه‌ ساڵێ ویه‌رده‌ن و هیچکه‌س چیویه‌ش نه‌واته‌ن.))

(( پی گۆشاو وێمه‌ ژنه‌وتم که‌ ماچانێ براکۆژ.))

ئه‌یاز ده‌نگش به‌رزوه‌ که‌رد : (( گوو موه‌را.)) و ده‌نگش ئاراموه‌ که‌رد : ((خه‌ڵک په‌شته‌و سه‌ره‌و خوایچوه‌ قسێ مه‌که‌رۆ.))

(( ئه‌یاز گیان، ئینه‌ چایه‌ بێبنه‌نه‌ [چاو وه‌یلی‌]. به‌ سه‌ره‌وه‌ نه‌لوره‌ واری؟))

(( ته‌نیا ئانه‌یه‌ واچه‌ که‌ من ره‌فێقوو بابه‌یت بیه‌نا یا نه‌؟))

(( ئینشانه‌ گرد دروس. به‌ڵام...))

ئه‌یاز واتش: ((مه‌وزیموه‌ ویروو بابه‌یت. پیایه‌ حیزه‌ڵ بێ.))

ئورهان ده‌سش ئاورد به‌ سه‌ره‌ی بێ مووشه‌ره‌، سه‌ره‌ش به‌رد نزیکوو چراوتۆره‌کێ و ماچۆ: ((من حیزه‌ڵ نیه‌نان. پڕکیشی [جورئه‌ت] گرد چێویم هه‌ن.))

((په‌رسات ئه‌و من که‌ ئا سه‌ڵیتێ چێش په‌نه‌ که‌روو، واتم ته‌ڵاقش به‌. زه‌ره‌رت که‌رد؟ ئیسه‌یچه‌ مه‌په‌رسی ئی کوڕڵه‌یه‌ چێش په‌نه‌ که‌روو، ماچوو سه‌ره‌ش که‌ره‌ چاڵیه‌ره‌. سوای و پێرای وه‌ختیه‌ سه‌ر و به‌چکوو کناچه‌کێش پێوا بێ ئیتر کاسب نیه‌نی. هه‌ر ئه‌ننه‌ته‌ زانا کناچیه‌ قژکاڵه‌ ئاما و واتش، ئه‌رێ کاکه‌‌ ئانه‌ دووکانه‌که‌و‌ بابه‌و من  ئینا چیگه‌نه‌‌؟))‌

ئورهان بێده‌نگ بیه‌بێ.

ئه‌یاز واتش: ((ئیسه‌ که‌ کار یاوان پیگه‌یه‌ ماتڵش مه‌که‌ره‌. هه‌ر ئیسه‌ گنه‌ را.))

ئورهان واتش: (( دلێ ئی وه‌ربێنه‌؟ په‌ی کوگه‌ی بلوو ؟)) و دییا په‌ی به‌ری.

ئاسمان وه‌ربیه‌[وه‌روه‌] ئه‌چامنێشه‌ نیشنای بێ ئه‌و زه‌مینی که‌ ساڵانێوته‌ر خه‌ڵک بواچان یارۆ ساڵه‌ سیاوه‌کێ. وه‌ربه‌ گرد یاگیه‌ش پۆشنابێره‌. بێده‌نگیه‌ غه‌ریو کۆڵان و خیابانش گێرته‌بێره‌. لووله‌ ئاوه‌کا رچیای بێنێ، ما‌شینه‌کا جه‌ هه‌رمانه‌ که‌وتێ بێنێ. خیابانه‌نه‌ کۆما وه‌ربه‌کا هوردریایبێنێوه‌. دووکانداره‌کا پیاده‌ڕه‌وه‌کاشا ماڵایبێنێره‌ وه‌لێ هێشتا نیم میتر جه‌ وه‌ربه‌و شه‌وه‌ی ویه‌ردێ زه‌مینه‌نه‌ بێ. جه‌ کوڵانه ته‌نگه‌کانه‌ وه‌ربه‌ تا لاو که‌ڵکه‌پاساره‌کا ئامێبێوه‌ سه‌ر و خه‌ڵک چیروو وه‌ربه‌کێنه‌ کۆره‌وڵیه‌شا وه‌ش که‌ردێ بێنێ ‌ ‌و پاگه‌ره‌ ئامه‌ و لوای که‌رێنێ. به‌ڵا ئامای بێ‌؟ گاهه‌س. زمسانێ فرێ ئامێ بێنێ و لوایبێنێ و وه‌ربێ فرێ وارایبێنێ به‌ڵام هیچکه‌س جه‌ ویرش نێ وه‌ربه‌ی ئه‌چامنێ وارای بۆ. قاڵاوێچ گردوو شاره‌که‌یشا گێرته‌بێره‌ و سه‌روو هه‌ر داریوه‌ چننه‌ قاڵاوێ یاگه‌ گیرێ بیێبێنێ. دلێ یانه‌یچه‌نه‌ بێنێ. نه‌ته‌رسانه‌ نیشنێوه‌ سه‌روو وه‌رهێوانه‌که‌ی و هه‌مته‌ر باڵێ گێرێنێوه‌. یانێوه‌ که‌ دیوارێ پان، به‌رز و که‌ڵکه‌پاسارێ سووچدارێ و ده‌لاقێ دوه‌لایێش بێنێ، چیا [سه‌رد] و بێرۆح چیروو وه‌ربێنه‌ جه‌ یاد لوابێوه‌. سرمیچوو ئوتاقه‌کا شۆڕیابێره‌. بۆ و به‌رامه‌و چنها ساڵێ چێوه‌ڵته‌ری دلێ چیرخانه‌کانه‌ مه‌نه‌بێوه‌. بێ ئانه‌ که‌سیه‌ش چه‌نه‌ بۆ یا چراویه‌ گریسیایبۆنه‌ یا فره‌نه‌که‌م یۆ بانه‌کاش ماڵای با. لاشیپانوو به‌ره‌که‌ی و سه‌ربه‌رانه‌کیچ  جاکه‌ن بیه‌بێ.

ئاوه‌خته‌ که‌ ئه‌وام ژیوای ژیوێ، هۆرزێ و لوێ جه‌ که‌نوه‌کانه‌ ئاردی ئارێ، هه‌میر که‌رێ و دلێ ته‌نووره‌و یانه‌چاشته‌که‌ینه‌ نان په‌چێ. دوووکه‌ڵی وه‌شبۆ نانه‌که‌ی و هێزمه‌کا پیچێێ پیۆره‌ و لووله‌ که‌رێ و ته‌نووره‌کێنه‌ ئێ به‌ر‌. وه‌ختیه‌ نانه‌که‌یچ په‌چیایا ئه‌وام دوێ مووچێش نیێ دلێ ده‌سماڵی و کیانێش په‌ی یانه‌و مامو سابیری. ئایدین و ئورهان سواروو فه‌رغوونه‌که‌ی بێنێ و ڕه‌مێنێ تا لاو یانه‌و مامو سابیری. ژه‌نه‌کێ مامو سابیریچ وا‌رده‌مه‌نیێ له‌زه‌تێ که‌رێ گیفانه‌شا.

ساڵ و زه‌مانیه‌ که‌ بابه‌م مه‌نه‌ بێ وه‌ختیه‌ ئێوه‌ په‌ی یانه‌ی پلێکانه‌کانه‌‌ ئێ‌ سه‌ر و ده‌س گێرێ به‌ لوولێ نه‌رده‌کاوه‌ و ئه‌ژمارێشا. بیسوو یه‌ک. چاگه‌نه‌ کڵاوه‌کێش لابه‌رێ و که‌رێش یاگه‌جله‌ره‌. پاڵتاوه‌که‌ش وه‌ژی، ته‌کنێش و که‌ریش داره‌ره‌. په‌ڕۆیه‌یچ ئارێ شه‌رواڵه‌کاشه‌ره‌ وه‌لێ نه‌که‌رێشا داره‌ره‌. دلێ ئوتاقوو چیروو یاگه‌کێشه‌نه‌ وڵاوشاوه‌‌ که‌رێ تا سوحا وه‌ختیه‌ که‌رۆشانه‌ خێته‌و پانتۆڵه‌کاش ده‌قش نه‌شیویابۆ!

وا‌ڵیه‌یچما بێنه‌  به‌ نامێ "ئایدا" ی. چا په‌شتێنه‌ و جه‌ یانه‌چاشته‌که‌نه‌ و په‌ستوه‌که‌نه‌ تووشیاروو روماتیسمی بیێبێ و سووچیێ و ساچێ. ئاخریچوه‌ سووچیا. ئیسه‌ دلێ بێده‌نگی و سه‌رداو سۆڵه‌و ئوتاقه‌کانه‌ ئورهان نه‌بێ تا وێش بخزنۆ چیروو لێفه‌که‌ی و ئه‌جوش متاوۆ راحه‌ت بووسۆنه‌. نه‌. گردوو که‌سه‌کا مه‌ردێ بێنێ. و ئێو دمایینه‌ن.

واتش: ((هه‌ر جور بیه‌ن مه‌شیۆ سه‌ره‌و ئێویچ که‌رمێ چاڵیه‌ره‌.))

ئه‌یاز واتش: ((ده‌ی  ماتڵوو چێشینی؟))

((هه‌ن چکۆ؟))

((پسه‌و هه‌میشه‌ی. قاوه‌خانه‌و سۆڵاوینه.‌))

...

...

...

سه‌رچه‌مه‌:

سه‌مفۆنیی مه‌رده‌کا [سمفونی مردگان]

به‌رویروو: عه‌باس مه‌عرووفی

وڵاوکه‌ره‌وه‌: قوقنووس

تاران، ساڵه‌و 1382 ک. رۆجیاری

چه‌م سیاو گیان له‌یل بیه‌ن

عه‌باس که‌مه‌ندی

پێوابیه‌. سنه.‌ 1952

مه‌رگ. سنه‌. 2014

ره‌وایه‌ته‌کاو ویه‌رده‌ی پسه‌و گۆڵه‌ سیسیا و وشکوه‌ بییه‌کان که‌  وا و واگژه‌و رۆزگاری مه‌وه‌روشا پیلاو په‌ولاره‌.

دماو کۆچوو عه‌باس که‌مه‌ندی ئه‌وگێڵنوو ره‌وایه‌ته‌ جه‌ ویر شییه‌کا و ئاشێقانێ ئه‌راگێڵه‌کاو ویه‌ره‌ده‌و هۆرامانی کێن؟

ویژدانوو ژیوای

بابه‌م خواو "وڵتێر"یش وه‌ش گه‌ره‌کبێ به‌ڵام جه‌باره‌شوه‌ هیچ نه‌واچێ. ئه‌وام پسه‌و فره‌یه‌ جه‌ ژه‌ناو شاروو "وییه‌ن"وو ئوتریشی فره‌ زه‌ریفه‌ بێ و هه‌رپاسه‌ به‌شبه‌روو رۆحییه‌و تایبه‌توو وییه‌نیه‌کا. ئه‌جوم به‌ خواگیانێ ئه‌قیده‌ش بێ و وه‌شش گه‌ره‌کبێ. وه‌لێ هیچکام جه‌ مه‌راسێمه‌ دینییه‌کا به‌یاگێ نارێنه‌. په‌وکه‌تێ ئه‌من هیچوه‌خت په‌روه‌ردیه‌ دینی و تایبه‌تم نه‌وێ. به‌ڵام زه‌مانیه که‌ گه‌ره‌کم بێ پسه‌و جوانیه‌ یه‌هوودیی بلوو دلێ کۆماو خه‌ڵکی، که‌وتانی چیروو فێرکاری یا تالیموو تایبه‌توو دینوو یه‌هوودیوه‌. دالێو‌ زوانی عێبری فێر بیانی به‌ڵام فێربیه‌و زوانی یونانی و لاتینی بی بۆنیه‌ په‌ی ئانه‌یه‌ ئا زوانیه‌ بنیه‌و لاوه‌. ئا دالێوچه‌‌ که‌ فێر بیه‌بێنا جه‌ ویرم شییه‌نوه‌ و په‌وچی فره‌ داخداره‌نا. ئێمه‌ و شمه‌ دلێ له‌لوه ‌یا بێشکێ زوان یا زوانانێوه‌نه‌‌ پێوای بیێنمێ که‌ هینه‌و ئێمه‌ نه‌بیه‌نه‌ و چیگه‌یچه‌نه‌ هه‌ق به‌ هایدگێرین: زوانوو ئێمه‌ سه‌رچه‌مه‌و فه‌رهه‌نگ، په‌روه‌رده‌ و ویه‌رده‌و ئێمه‌ن. گه‌ره‌کمه‌ن ده‌ورانوو واوه‌ینیشته‌ی یا بازنشه‌سته‌گینه‌ هه‌مته‌ر فێرش بوونه‌وه‌. نه‌زانایی ئی زوانیه‌ فره‌ په‌یم سه‌خته‌ن. ئه‌گه‌ر که‌سیه‌ شاروو ئو‌ورشه‌لیمینه‌، یانی جه‌ گلێرگاو سوننه‌تی یه‌هوودییه‌کانه‌ تفوم که‌رۆنه‌ و بواچۆم په‌نه‌ یه‌هوودیی نیه‌نێ چوون نمه‌زانوو به‌ زوانوو عێبری دوعای بوانوو نه‌زه‌ره‌کێش به‌ته‌مامی په‌سه‌ند مه‌که‌روو. چێوی سه‌رنج راکێش ئانه‌ن ئه‌وا و بابه‌م زه‌مان و ویه‌رده‌شا پسه‌و کێبیه‌یه‌ دینی که‌رده‌ن به‌ به‌شیه‌ ئه‌و‌ وجودیم. جه‌ بندیوار یا وابه‌سته‌گیه قووڵه‌کامه‌نه‌ یه‌هوودییه‌نا به‌ڵام جه‌ راو ویه‌رده‌و مه‌ینه‌ت و چاره‌نووسوو خه‌ڵکه‌که‌یموه‌. نمه‌تاوۆ باوه‌ڕ که‌روو یه‌هوودیی نیه‌نان. به‌ نه‌زه‌ره‌و من  ئێزدواج یا لفگیری‌ تێکه‌ڵ نه‌ موشکڵیه‌‌ دینین و نه‌ گرفتاریێوی‌ ئه‌خلاقی به‌ڵکووم موشکڵیه‌ تاریخین. ئه‌جوم خه‌ڵکیه‌ که‌ ویه‌رده‌و شاره‌که‌یشا یانێ "ئه‌ریحا" مه‌گێڵۆوه‌ په‌ی یه‌رێ هه‌زارساڵێ وه‌ڵوو عیسا مه‌سێحی، خه‌ڵکانێو تایبه‌تێنێ. خه‌ڵکێو‌ که‌ ئه‌وه‌مه‌نه‌و "شوئا" یا "هۆلۆکاست"ینێ و ره‌نگا ئه‌چاگه‌نه‌ غایه‌تیه‌‌ بیه‌یش بێ. ئینه‌ په‌یلوایه‌ عێرفانین. نه‌ پراگماتیسم مه‌تاو جه‌باره‌شوه‌ سه‌ریم که‌رۆوه‌ و نه‌ مه‌نتێق. چه‌نائامایی و ته‌وانوو یونانیه‌کا، لاتینیه‌کا و سوومریه‌کا که‌مته‌ر جه‌ ئیمه‌ نه‌بیه‌ن وه‌لێکانی گردی فوتیاینێ. ئینه‌ جه‌ حاڵێوه‌ن یه‌هوودییه‌کا مه‌نێنێوه‌ و ئارۆ باڵشا کێشان ملوو دنیاو روشنویری مودێڕنیره‌. من "سیموون ویل"ی لۆمه‌ مه‌که‌روو په‌ی ئانه‌ی تایفه‌و وێش جیا ئاست و ئاخروو عه‌مریشوه‌ بێ به‌ مه‌سێحی. ئینه‌ جه‌ قه‌ڕنه‌و "ئاشویتس"ینه‌ باریه‌ گرانه‌ن و باوه‌ڕکه‌رده‌یش سه‌خته‌ن. چوونکای تایفه‌و یه‌هوودی تایفیه‌ نیه‌ن که‌ به‌ راحه‌تی بنیه‌یش لاوه‌ یا وزیش قه‌راخوه‌. لفگیری یا ئێزدواجی تێکه‌ڵ هه‌نگامیه‌نه‌ روه‌ فوتیای و نه‌مه‌نه‌و رازه‌و به‌قای. ئی راوینمه‌ مه‌نتێقی نیه‌ن‌. سه‌رچه‌مه‌یه‌‌ غه‌ریزیش هه‌ن. یانه‌که‌م به‌ته‌مامی حاڵ و هه‌وایه‌ یه‌هوودیانه‌ش هه‌ن. بێ ئانه‌یه‌ هیچجوره‌  نزیکیێوی‌ عاتێفی به‌ دینی ئه‌چاگه‌نه‌ بیه‌یش بۆنێ. کتێبیانه‌که‌م و میزوو هه‌رمانه‌کام به‌ ته‌شکوو "که‌نیسه‌ی" وه‌شێ کریاینێ. پاسپورتوو من جه‌ ویه‌روو زه‌مانینه‌ ئیژایی پێدا مه‌که‌رۆ نه‌ جه ‌مه‌کان و یاگێوه‌‌ خاسه‌نه‌‌. جه‌ مه‌رزه‌کانه‌ به‌ ویزایه‌ مه‌ویه‌روو که‌ جه‌ یاد نمه‌لۆوه‌. یه‌هوودی که‌سیه‌ن که‌ ئه‌شۆ دایمه‌ و ده‌ره‌‌ ‌چه‌مه‌دانه‌که‌ش ئاماده‌ بۆ. چوون هیچ به‌ڵگیه‌ نیه‌ن که‌ جه‌لاو یوته‌ریوه‌‌ قه‌بوڵ بکریۆ. یه‌هوودی که‌سێوه‌ن وه‌ختیه‌ کتێب موانۆوه‌ قه‌ڵه‌م ئینا ده‌سشوه‌. که‌سێوه‌ن که ته‌نانه‌ت‌ غه‌ڵه‌ته‌ چاپیه‌کاوه‌ ڕۆنامه‌کا ساقوه‌ مه‌که‌رۆ. یه‌هوودی یانی: چامێسکی، دریدا، فروید، مارکس، ویتکنێشتان و رومه‌ن یاکوبسێن. من جه‌ بلیمه‌تیی(نبوغ) قسێ نمه‌که‌روو. ئه‌من جه‌ سیوشکێ(عطش) تێر نه‌وه‌روو ‌ژناسای، به‌رزی و ئه‌ندیشه‌ی په‌تی قسێ مه‌که‌روو. به‌شه‌ریه‌ت هه‌ڵای ئێنسانی نیه‌ن. ئێمه‌ حه‌ز نمه‌که‌رمێ که‌س‌ هه‌رمانه‌ بدو ملماره‌ تا به‌یاگێش بارمێ هه‌رچه‌ند مه‌زانمێ ئا هه‌رمانێ درۆسه‌نه.‌ ئه‌ر که‌سیه‌ چه‌نه‌ما‌ بوازۆ ده‌سما فره‌ته‌ر چانه‌یه‌ که‌ ته‌وانما هه‌ن، به‌رزوه‌ که‌رمێ نمه‌تاومێ وه‌روو تووڕه‌یی وێما بگێرمێ. ئانه‌نه‌ که‌ په‌یما یاگێ سه‌ره‌سڕمه‌نه‌ین ئه‌ر جه‌ سه‌روو زه‌مینیوه‌ یه‌هوودیه‌ زینه‌ بوینمێ. یه‌هوودیێوه‌ که‌ "یوته‌ری" به‌ چه‌موو حه‌یوانیه‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی‌ ته‌ماشاش مه‌که‌رۆ. حه‌یوانیه‌ که‌ وه‌شش مه‌ی ئه‌و کتێبێ، ئه‌و ئه‌نه‌فکریای و ئه‌خلاقی. هه‌ر به‌رنامه‌ یا گراڵێو‌ به‌ خه‌ڵکی یه‌هوویی په‌ردوچ یا ده‌ره‌تان مدو تا فه‌رهه‌نگوو مودێرنێ واوه‌ی بسازناوه‌. ئه‌جۆما به‌ که‌موه‌بیه‌و نابه‌رابه‌ریا ئاژه‌و یه‌هوودیا و هه‌رپاسه گردوو جه‌هانی خاسته‌ره‌‌ بۆ به‌ڵام پاسشه‌ سه‌رناما. ئه‌چیگه‌ن که‌ سه‌ر و به‌چکوو یه‌هوودیه‌ته‌ر به‌ نامێ زیگموند فرویدی په‌یدا مه‌ونێ تا رازه‌و شه‌وه‌کاما په‌ی بێزۆوه به‌ڵام ئێمه‌ ئومیدما هه‌ن ده‌سیکه‌م جه‌ وه‌رمه‌نه‌ ده‌سبه‌ردارما بۆنێ. چوونکای ئێنسان ته‌قه‌ مدو ئه‌و به‌ره‌و رۆیاکاش و شیشاوه‌ مه‌که‌رۆ. ئینه‌ جه‌ حاڵێوه‌ن که‌ گێرته‌و پاکی شه‌وه‌کا جه‌ ئێنسانی چێویه‌ توقنه‌ر و سامناکه‌ن‌. یه‌هوودی که‌سێوه‌ن که نه‌قشش پسه‌نه نه‌قشوو‌ کاردیه‌ که‌ نریاینه‌ ئه‌و گه‌ڵوه‌وه‌ به‌شه‌ریه‌تی.‌ هه‌ر جار که‌ دنیا گه‌ره‌کشه‌ن دلێ چواردیواری وێشه‌نه‌ و دلی چن خوایی تێکه‌ڵ به‌ کوفریشه‌نه‌ وێش تلنۆوه‌ مه‌ردمیه‌ ساده‌ پسه‌و "عامووس"ی (یۆ جه‌ په‌یامبه‌راو قه‌وموو یه‌هوودی) لاو گوشوو به‌شه‌رینه‌ هاوار به‌رزوه‌ مه‌که‌را که‌ جارێوته‌ر هوربێزه‌وه‌ تا سه‌رفه‌راز و ئازاد بی. ئێمه پسه‌و ئێنسانی یه‌هوودی‌ به‌ به‌شه‌ری وێنیه‌ جه‌ وێش په‌نه‌ما‌ نیشان دان که‌ نمه‌تاو تا‌قه‌تش بارۆ!

سه‌رچه‌مه‌:

وجدان زندگی، گفت و گو با جورج استاینر استاد دانشگاهای ژنو سویس، کمبریچ و آکسفورد انگلستان، رامین جهانبگلو، نشر نی. 1378 خورشیدی. 

یادوو یاری خه‌یر، نه‌ورۆزتا پیروز

لاشه‌تا ساق، سه‌ره‌تا سڵامه‌ت، دڵتا وه‌ش، یانه‌تا بێ ئاژاولێ، به‌خته‌تا واز، گێفانه‌تا په‌ڕ، ده‌ستا به‌خشه‌نده‌، یاوگه‌تا روشن، ڕاویه‌رتا سه‌رسه‌وز، لاقورێتا موحکه‌م، لێره‌تا پته‌و، هاناتا کوورێ، ئێشقتا بێ ئه‌وپه‌ڕین، نازاره‌تا به‌ناز، نازارتا به‌کام، وره‌تا به‌رز، ره‌فێقتا گیانی گیانی، دژمه‌نتا به‌ئینساف، هامساتا بێ ئازار، ساته‌کاتا فه‌ره‌حبه‌خش، ژیوایتا شیتین، ئاوه‌زتا شیرین، دیه‌یتا قووڵ، مه‌ژگتا تێژ، ڕاوینتا دروس، ویرچه‌مه‌تا په‌ر هه‌ساره‌، دڵتا زینه‌، ئیمانتا پایه‌دار، حاڵتا وه‌ش، سوزتا تێرئاو، دوعاتا قه‌بووڵ، ویه‌رینا جه‌ یاد، یادوو یاری خه‌یر، گه‌وره‌کا نه‌چه‌م، ئازیزان نه‌دڵ، هۆرامان سه‌ربه‌رز، نه‌وریزان ڕه‌نگین، نه‌وروزتا پیروز!

*

*

*

*

*

بێس ساڵێ دماته‌ر په‌ی ئا هه‌رمانانه‌ که‌ نه‌که‌ردێنێت فره‌ته‌ر ئاخ و داخته‌ن تا په‌ی ئا هه‌رمانانه که‌‌ که‌ردێنێت. په‌وکه‌تێ باشته‌ره‌ن روحییه‌ی کوڵده‌رانه‌و وێت بنیه‌ی‌ لاوه‌. جه‌ سێوه‌روو ئاسایێشینه‌ بورێ به‌ر. خولیه‌وه‌. گێڵه‌. ئاوات و ئاره‌زوی که‌ره‌. ئه‌وه‌ئێزه‌ر به‌.((مارک تواین))

په‌یاموو ئیرینا بۆکۆوای راوه‌به‌ره‌و گردیی یونێسکۆی به‌ بۆنه‌و رۆ به‌ینه‌لمێله‌لی زوانوو ئه‌دایی 2014

ئینه چوارده‌ ساڵێن یونێسکۆ و شه‌ریکه‌کاش رۆ جه‌هانی زوانوو ئه‌دایی پیرۆز مه‌گێران. ئێمه‌ به‌ راوه‌به‌رده‌و هه‌رمانێ‌ رێکوزیای، کۆنفرانسێ، کۆنسێرتێ و هه‌مامێ جه‌ سه‌رانسه‌روو دنیاینه‌ سه‌روو ئێژایی جوراوجۆری زواناوه‌ و چن زوانیوه‌ پامدری مه‌که‌رمێ.

یاردیدای و وه‌رپه‌نه‌دای به‌ زوانه‌ ئه‌داییه‌کا بۆنیه‌ بنه‌ره‌تین په‌ی سازنای هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی و ئه‌نه‌یاوای وه‌رانوه‌ری هه‌ره‌قه‌تینی. ئه‌نه‌یاوای و قسه‌که‌رده‌ی به‌ فره‌ته‌ر جه‌ یه‌ک زوانی بۆنه‌ به‌ بۆنیه‌ په‌ی فاموو باشته‌روو گه‌نجینه‌و ده‌ساوده‌سی فه‌رهه‌نگی دلێ دنیاینه‌. به‌ ره‌سمی ئه‌ژناسای زوانه‌ مه‌حاڵییه‌کا(لوکاڵ) ته‌وانوو خه‌ڵکی فره‌ته‌ر مه‌که‌رو‌ تا باشته‌ر ده‌نگشا بژنه‌ویو و به‌ باشی بتاوا جه‌ چاره‌نووسوو جه‌می وێشانه‌ کاریگه‌ریه‌ وه‌رچه‌مشا بونێ. په‌وکه‌تێ یونێسکۆ فره‌ هه‌وڵێ مدو تا جه‌ هامژیوی پسه‌یو 7000 زوانێ که‌ خه‌ڵکوو دنیای قسێشا په‌نه‌ مه‌که‌را پاڵپه‌شتی بکه‌رونه‌.

ئیمساڵ ئیسته‌ره‌می تایبه‌تما هه‌ن سه‌روو "زوانه‌ مه‌حا‌ڵییه‌کا په‌ی هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی: ئه‌ره‌مدرای سه‌روو عێلم" یوه‌ که‌ نیشانده‌روو ئانه‌ینه‌ چه‌نی زوانه‌کا ده‌سپێواکه‌رده‌ی به‌ دانێشی(زانیاری)، یاونای و وه‌رپانیش مه‌پارێزنانێ. چه‌پوانه‌و راوینوو باوی، زوانه‌ مه‌حا‌ڵییه‌کا به‌ته‌مامی مه‌تاوا تازه‌ته‌رین واتارێ عێلمییێ (زانێشتییێ) جه‌ ویه‌روو ریازی، فیزیک، فه‌نئاوه‌ری و پسه‌و ئینیشانه‌ بیاونانێ‌ یا بوارانێوه‌. به‌ ره‌سمی ئه‌ژناسای ئی زوانانه‌ به‌ ماناو که‌رده‌یوه‌و به‌ره‌یوه‌ن روه‌و بارسایی فره‌یه‌‌ جه‌ واتاراو عێلمی سوننه‌تی یا وێمانه‌ی که‌ فره‌و جارا وه‌رچه‌م نمه‌گێریونێ،‌ و هه‌رپاسه‌ به‌ ماناو پیتپه‌نه‌دای به‌ بنه‌ره‌توو زاناییمانه‌ن.

زوانه‌ مه‌حاڵییه‌کا پایه ‌و سازنه‌روو فره‌و ئا زوانانێ که‌ سه‌رانسه‌روو دنیاینه‌ جه‌ تاڵانه‌و عێلمینه‌ به‌کار مه‌بریانێ‌. هه‌رپاسه‌ ئی زوانانه‌ هه‌نێ وه‌روو فره‌و خه‌ته‌راوه‌. فوتنای زوانه‌ ئه‌داییه‌کا به‌ ماناو بێ به‌شکه‌رده‌و واچه‌راو ئا زوانانه‌ جه‌ هه‌قی بنه‌ره‌تی هه‌ر ئینسانیه‌ په‌ی گێرته‌و ماریفه‌تی عێلمی.

ئیسه‌یچه‌ ئێرتێباتی نزیکوو خه‌ڵکی چه‌نی یوترینی دلێ جه‌هانده‌گاینه (دهکده‌ جهانی)‌ هه‌رمانه‌ په‌ی ئه‌نه‌یاوای یوته‌ر فه‌رهه‌نگی و وات و واچی به‌ئیژاته‌ر مه‌که‌رونێ‌. دنیاو ئارویه‌نه‌ هه‌رمان که‌رده‌ی به‌ یه‌رێ زوانا باوه‌ن: یۆوه‌م زوانی مه‌حاڵین. زوانێو‌ته‌ر په‌ی یاونه‌ری وه‌رپانته‌ری و یه‌روم، زوانیه‌ به‌ینه‌لمێله‌لین په‌ی بیه‌و پێوه‌ندی به‌ینوو مه‌حاڵوو وێمانه‌‌ و جه‌هانینه‌. ئی جوراوجۆری زوانی و فه‌رهه‌نگیه‌ مه‌تاو باشته‌رین شانسوو ئێمه‌ بو په‌ی مه‌ینه‌ری: په‌ی ئه‌نه‌ئاوه‌ری، تازه‌گه‌ری و گردگێربیه‌ی و نمه‌بو ئی شانسیه‌ جه‌به‌ین به‌رمێنه‌.

رۆ جه‌هانی زوانوو ئه‌دایی، فره‌ته‌ر جه‌ ده‌ ساڵان په‌ی ئاشکرا که‌رده‌و ئا کاریگه‌ریا‌ که‌ زوانه‌کا په‌ی‌ ته‌شک به‌خشای به‌ ویره‌کا جه‌ مانایه‌ پانه‌نه‌ و چاگه‌نه‌ که‌ هاموه‌ڵاتیه‌ جه‌هانی وێش مرمانو یاردی ده‌ره‌ن. ئاژیه‌ ئه‌چامنه‌ که‌ دلێشه‌نه‌ گردما په‌ی به‌شداری جه‌ ژیوای و رووبه‌روو بیه‌یی چه‌نی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مێ جه‌مگاکا ده‌سینه‌یوما هه‌ن. ئه‌من چیگه‌نه‌ جه‌ گردوو وه‌ڵاتاوه‌ ئه‌نداموو یونێسکوی و رێکوزیاو جه‌هانی فه‌رانسه‌ زوانه‌کا که‌ جه‌ گه‌وره‌ گێرته‌و ئی روینه‌ جه‌ ساڵه‌و 2014 به‌شدارێنێ و جه‌ هه‌رمانکه‌راو جامێعه‌و مه‌ده‌نی‌، فێرکارا، گلێرگا یا کۆگا فه‌رهه‌نگیه‌کا و یاونه‌ره‌کا موازوونه‌ که‌ ئه‌چی جوراوجۆری فه‌ره‌حبه‌خشه‌و‌ زوانانه‌ چه‌ په‌ناو ئاشتی و وه‌رپه‌نه‌دای پایه‌دارینه‌ به‌ باشی سوود بگێرانێ.

سه‌رچه‌مه‌:

په‌لیانه‌و کومێسیوونوو مێللی یونێسکۆی جه‌ ئێرانه‌نه‌

دوسی کۆچ که‌رده‌

فه‌سڵی وه‌سڵی به‌زم خاسه‌ی‌ نه‌دیمان

خاوێ بێ ویه‌رد، دیمان نه‌دیمان

به‌تاڵه‌ن هه‌وای دۆسی کۆچ که‌رده‌

مه‌حاڵه‌ن ئامای عومری ویه‌رده‌

چه‌ حاجه‌ته‌ن ده‌س په‌ی قه‌ڵه‌م به‌روون

یادم نمه‌شی چه‌نیت یاد که‌روون.

مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی

یه‌ره‌روه‌و کۆچوو زینه‌یاد مسته‌فازاده‌ی

دارسه‌یران. مه‌ریوان

28 ئارگاو 1391 ک. ر

17 ژانوییه‌و 2013 م

سه‌خته‌راو ئازادی : به‌خشمێنه‌ به‌ڵام جه‌ ویر نه‌به‌رمێوه!

نێلسون ماندێللا

پێوابیه‌و 1918 ده‌گاو ئاموزێ ، ئافریقاو پانیشتی (جنوبی)

کوچی دمایی 2013  شاروو ژوهانسبوورگی، ئافریقاو پانیشتی

ره‌ئیس جمهووروو وه‌ڵینوو ئافریقاو پانیشتی

را‌به‌روو جونبێشوو سیاوپوسه‌کا وه‌رانوه‌ر به‌ ئاپارتایدی که‌ 27 ساڵێ زیندانش کێشا

به‌ره‌نده‌و خه‌ڵاتوو نوبێلوو سوڵح و ئاشتی

ئا چێوه که‌‌ زیندانه‌نه‌ فره‌ نگه‌رانم که‌ره‌ێ وێنه‌ یا ئه‌جویه‌(تصور) بێ که‌ دنیاو به‌رێ جه‌باره‌و منوه‌ وه‌ششا که‌رده‌ بێ. ئه‌یشا من به‌ قێددیس یا فریشته‌ زانێنێ. من هیچوه‌خت فریشته‌ نه‌بیه‌نا. حه‌تتا به‌ پاو ئا تاریفا که‌ جه‌ فریشته‌ی زه‌مینی هه‌نێ ئه‌شێ بواچوو من گوناهکاریه‌نا که‌ په‌ی پاکوه‌بیه‌ی یا هاڵیوه‌بیه‌ی جه‌ گوناحه‌‌کام فره‌ ته‌لاش مه‌که‌روو.

جه‌سته‌و ئێنسانی هێزیه‌ فره‌ش چه‌نه‌ن په‌ی ئانه‌یه‌ وێش چه‌نی هه‌ر جوره‌ ئاژه‌یه‌ بگونجنو. لاشه‌ مه‌تاوۆ جه‌ هه‌ر بێیتاقه‌تیه‌نه‌ تاقه‌ت بارو. زه‌مانێو که‌ دلێ سه‌ختیانه‌ و جه‌ زیندانه‌نه‌ جه‌سته‌ت تاقی مه‌کریۆوه‌ مه‌شیو روحت قه‌وی پارێزنی. باوه‌ر یا ئه‌قیدیه‌ پته‌و رازه‌و گیان به‌رکه‌رده‌ی و به‌رئامای جه‌ سه‌ختی و مه‌ینه‌تان. حه‌تتا ئه‌گه‌ر دلێ له‌مت هاڵی‌ بو روحت مه‌تاوۆ به‌رز و به‌فه‌ڕ بونه‌.

ئازادی ته‌نیا پڕچنای په‌ت و زه‌نجیره‌کا جه‌ ده‌س و پایاوه‌ نیه‌ن، ئازادی په‌نه‌وازیش به‌ ئێحترام ئه‌ره‌نیای به‌ ئازادی یوته‌رانین.

ته‌ربیه‌ت یا په‌روه‌رنای گه‌وره‌ته‌رین ئه‌سڵه‌حیه‌ن که‌ مه‌تاوی په‌ی فاروجمه‌و دنیای به‌کارش به‌‌ری.

من فێربیه‌نا شه‌هامه‌ت نه‌ نه‌بیه‌و ته‌رسێ به‌ڵکوم به‌ ماناو سه‌رکه‌وته‌یی ملوو ته‌رسێره‌ن. ئینسانی شه‌هامه‌تدار ئانه‌ نیه‌ن که‌ ئیحساسوو ته‌ر‌سێ نمه‌که‌رو به‌ڵکوم ئا که‌سه‌نه‌ که‌ بتاوۆ ملوو ئی ئیحساسیره‌ سه‌ربگنو.

سه‌رچه‌مه‌:

ژیونامه‌و‌ نێلسون ماندێللای: سه‌خته‌راو ئازادی (راه‌ دشوار آزادی)

نێلسون ماندێللا گردوو ژیوایشه‌نه‌ شونه‌و ئارمانه‌و جامێعیه‌ ئازاد و دێموکراتیکوه‌ بێ. ئارمان و ئاواتیه‌‌ ئه‌پاسنێ‌ که‌ شاروو پروتوریاینه‌ و موحاکێمه‌که‌شه‌نه‌ جه‌ ساڵه‌و 1964  و دلێ وه‌رگیری نامه‌که‌یشه‌نه‌ سه‌رشوه‌ مدرا بێ و پاڵش دابێ پوه‌وه‌. ئومیدش بێ پا ئارمانێوه‌ بژیوۆ و بیاوۆ په‌نه‌ش و ئه‌گه‌ر نیازیچ بو په‌ی ئا ئارمانێشه‌ بمرونه‌.

ئاد ئازادانه‌ مه‌رد هه‌رپاجوره‌ که‌ ژیوا. ماندێلا نه‌ فه‌رماندیه‌ گه‌وره‌ بێ و نه‌ ئێمپراتووروو وه‌ڵاتیه‌ پان و وڵاوی. نامداربیه‌یش به‌ بونه‌و ده‌سکه‌وتیه‌ عێلمی یا هونه‌ری نه‌وێ. پانه‌یچوه‌ مه‌ردوموو سه‌راسه‌روو جه‌هانی ژه‌ن و پیا ، وردی و گه‌وره‌ جه‌ وه‌رانوه‌روو ئی گه‌وره‌ پیایوه‌‌ که‌  کشوه‌ره‌که‌ش روه‌به‌ دێموکراسی رانموونی که‌رد سه‌ره‌ مه‌نامنانه‌ره‌.

  

ماندێللا به‌ عێنوانوو نیشانێ دنیایه‌ بێ خشوونه‌ت و ئارامی‌ دلێ گردوو جه‌هانینه‌ ئێحتێرامش هه‌ن.

ماندێللا به‌ عه‌داڵه‌ت و هه‌قێقه‌تی په‌ی گردوو به‌شه‌ریه‌تی ئیمانش بێ و پیجوره‌ دنیا‌ش شه‌کناوه‌. ژیوایش په‌یامێو بێ. په‌یاموو هورچنیه‌ی راێه‌ بێ خشونه‌تێ‌ جه‌ وه‌رانوه‌روو قودره‌تیوه‌، پێواکه‌رده‌ی رایه‌ په‌ی پێوه‌ره‌ژیوای ئینسانه‌کا، ئاشتی به‌ینوو جیاوازیه‌کا و ژیوایه‌ سازگارانه‌ چه‌نی ئێشق و ئێحتێرامی حه‌تتا په‌ی دژمه‌نه‌کایچما.

ئارو ماندێلا ته‌نیا هینه‌و ئافریقای پانیشتی نیه‌ن به‌ڵکووم هینه‌و گردوو جه‌هانین.

سه‌رچه‌مه‌:

به‌شیه‌ جه‌ واتاروو رامین جه‌هانبه‌گلوی په‌یجوریکار و فیرکاروو فه‌لسه‌فه‌ی دماو مه‌رگوو ماندێللای.

وێنه‌ی بێوێنه‌

یۆوه‌م جار که‌ دوچاروو ئێشقی بیانی ئه‌جیێم جه‌هان مڵکوو منه‌ن و هه‌رچی چێوه‌ن و هه‌رچی که‌سه‌ن به‌ هینه‌و وێم زانێنا. ئیسه‌که جه وێگه‌ره‌کبیه‌ی و مالێکیه‌تی هاڵیوه‌ بیه‌نا‌ و ئاشێقانه‌ ته‌ماشا ژیوای مه‌که‌روو دلی‌ گردوو چێوانه‌‌ ته‌نیا مڵکوو من ته‌نیاییمه‌ن و فروته‌نانه‌ نه‌بیه‌و حزووریم ئاشکرا مه‌که‌روو. ئینه‌نه‌ سیستم یا رێکینه‌و ئێشقی. هیچکه‌س نه‌بیه‌ی!

من به‌ موعجێزه‌و ئێشقی جه‌ لای سه‌ری که‌هکێشانه‌کاوه‌ باڵێم گێرتێنیوه‌. ئایا یاگێ سه‌رنجی نیه‌ن که‌ چی فڕیایچه‌نه‌ وێم به‌ ته‌نیا زانێنا؟ راسی رازه‌و ته‌نیایی چێشه‌نه‌؟

ته‌نیایی، گاهه‌س ته‌جروبیه‌ بو‌ جه‌ وازبیه‌و چه‌موو ده‌روونوو ئینسانی.

ته‌نیایی، گاهه‌س جیاوه بیه‌ی جه‌ ئا یارا بو که‌ نمه‌زانا فڕیایی و باڵوه‌گێرته‌ی یانی چێش.

نمه‌بو رازه‌و ته‌نیایی لاو که‌سێوه‌ درکنی تاکه‌تێ تووشوو‌ ده‌رده‌و ئێنکاروو ئێشقی نه‌بینه‌.

ته‌نیایه‌که‌و من وه‌ربه‌ره‌و یانه‌یمانه‌ ماتڵه‌ن تا من ئادی به‌ینوو ره‌فێقه‌ ناباشه‌کامه‌نه‌ هوربچنو و بارووش دلێ. من جه‌ شه‌وه‌ی تاریکه‌نه‌ وارای تافوو نووریم دیه‌ن و ئا که‌سانه‌ که‌ جه‌ باخچه‌کانه‌ توه‌نه‌و دڵیشا به‌ خاک مه‌سپارا مه‌شناسوونه‌. به‌ڵام پانێچوه‌ ‌باخدارێم ویناینێ که‌ دلێ ده‌ساشانه‌ سه‌وزی مه‌کاڵا و دلێ دڵیچشانه‌ گوڵێ.

به‌ ئه‌قیده‌و من قه‌زاوه‌توو ئینسانه‌کا به‌ر ئه‌ساسوو را‌بێته‌ی عاتێفین. مێهر و موبه‌ت هه‌میشه‌ وه‌ربه‌سیه‌ن په‌ی داوه‌ری‌ بێ لایه‌نی. ئینسان ئا که‌ساشه‌ که‌ وه‌ش گه‌ره‌کێنی قه‌زاوه‌ت نمه‌که‌رو به‌ڵکووم ته‌لاش مه‌که‌روو ده‌رک و فامشا که‌رو.

ته‌نیا به‌ راسواچی یا سداقه‌ته‌ن که‌ مه‌تاوی وه‌رانوه‌روو ژیوایوه‌ بمدری و چیروو باری قورسیشه‌نه‌ بڕ به‌ری.

تا ئی به‌شه‌ جه‌ ژیوایم پانه‌یه‌ یاواینا ئه‌شو توشه‌به‌ره‌وو خه‌م و دڵته‌نگیه‌کام بنیه‌وره‌ زه‌مین و بلوو پیرای مه‌ینه‌ریوه‌ ‌حه‌تتا ئه‌گه‌ر ئی مه‌ینه‌ر یا ئایه‌نده‌ یه‌ک رۆ، یه‌ک ساعه‌ت یا ته‌نیا یه‌ک تاو بو. دڵنیانا باشته‌رین تاو، تاوی دمایینوو ژیوایمه‌ن. گاهه‌س تاوی دمایینوو ژیوایم مزگانیده‌روو ئه‌نه‌ئاوه‌ری به‌رویریه‌ بو که‌ هیشتا نه‌خولقنانم. به‌ڵام جه‌ تاوی دمایینه‌نه‌ به‌رویریه‌ به‌ بارسایی ئاواته‌کام، به‌رویرێو به‌ ره‌نگوو ئێشقه‌کام، برویریه‌ به‌ برێقه‌و گردوو جامه‌کا مه‌سازنوونه‌ و ئاوه‌خته‌ ئی به‌رویره‌یه‌ جه‌ سه‌رته‌رین نوختێ ئاسمانیه‌‌نه‌ به‌رزوه‌ مه‌که‌ره‌وو تا وێنه‌ یا ته‌سویروو گردوو ئی دنیای دلێشه‌نه‌ دیار بو!

سه‌رچه‌مه‌:

در فاصله‌ دو نقطه‌، ایران دڕودی، نشر نی، تهران، 1391 کوچی روجیاری

*

*

*

"ئیران ده‌ڕوودی" یو جه‌ گه‌وره‌ته‌رین نه‌ققاشاو وه‌ڵاتوو ئێرانینه که‌ ساڵه‌و 1315 کوچی روجیاری جه‌ شاروو مه‌شهه‌دینه‌ پێوای بیه‌نه‌. هه‌رپاسه‌ ئاده‌ ئه‌نه‌ئاوه‌ر، نویسه‌ر، په‌یجوریکاروو هونه‌ری و ئوستاده‌و دانشگاینه.

ژیوای ئه‌نه‌ئاوه‌رانه‌

کارم ته‌نیا فیلم وه‌شکه‌رده‌ی نیه‌ن. هه‌رمانێ جوراوجورێ مه‌که‌روو په‌ی ئانه‌ینه بتاوۆ وێم دیماشکرا که‌روو. ئه‌گه‌ر نه‌تاوۆ فیلم وه‌ش که‌روو مه‌خجڵیه‌و به ‌ته‌ئاتریوه‌. ئه‌گه‌ر نه‌تاو ته‌ئاتره‌ کار که‌روو منویسای منویسوونه‌. ئه‌گه‌ر نه‌تاو ئی هه‌رمانێچه‌ ئه‌نجام بدو کتێب موانووه‌، وانه‌ یا ده‌رس مدونه‌ و یا په‌ی وێم و چنی وێم گورانیێ ماچوونه‌‌. به‌ هه‌ر حاڵ هه‌ر ده‌ورێوه‌نه‌‌ هه‌رمانیه‌ به‌گا ماروو. یاوگه‌م جه‌ گردوو ئی چێوانه‌ شکڵ یا توه‌دای به‌ ویره‌کامه‌ن و ئه‌گه‌ر به‌خته‌یچ یارم بو ده‌ساوده‌س که‌رده‌ی و یاونای ویره‌‌کامه‌ن به‌ یوته‌ری و هه‌رپاسه‌ گێرته‌و ویر و ئه‌ندیشه‌ی جه‌ یوته‌ری!

سه‌رچه‌مه‌:

په‌یلواو بارام به‌یزایی جه‌باره‌و هه‌رمانه‌ هونه‌ریه‌کاشوه‌

*

*

*

به‌هرام به‌یزایی ئه‌نه‌ئاوه‌ر‌، فیلم وه‌شکه‌ر، نمایشنامه‌نویس، نویسه‌نده‌ و په‌یجوریکار جه‌ ویه‌روو ته‌ئاترین‌. ساڵه‌و 1938 مه‌سێحی تارانه‌نه‌ پێوابیه‌ن و به‌ راوینوو فره‌ی جه‌ شاره‌زایا گه‌وره‌ته‌رین هونه‌رمه‌ندی مودێڕن و ئاروینو مه‌حاڵو ئێران زه‌مینین. 

مه‌رگ ئه‌نه‌فکریای، پێوه‌بیه‌ی و ئازادی

مه‌تاومێ جه‌ وارده‌ی پارێز که‌رمێ و به‌ هه‌ر ئه‌وه‌ئیسته‌یه‌ تازه ژه‌مه‌نو وارده‌و وێما فارمێنه‌ و جه‌ فره‌ی چا وارده‌مه‌نیا که‌ سه‌ره‌تانزاینێ وێما پاره‌ێزنمی. مه‌تاومێ پیاسه‌ و وه‌رزش که‌رمێ. جگه‌ره‌ نه‌کێشمێ. جه‌ ته‌له‌فوونی هامرای ئیستیفاده‌ نه‌که‌رمێ. جه‌ که‌ره‌سه‌ی شیمیایی و پرشه‌ خه‌ته‌رناکه‌کا دووری گێرمێ. مه‌تاومێ وه‌سواسانه‌ وێما پی جوره‌ هه‌رماناوه‌ خجلنمێ تاکه‌تێ چه‌نی مه‌سه‌له‌ بنه‌ره‌تیه‌کێ وه‌رانوه‌رێ نه‌بیمێ. یانی چه‌نی مه‌رگی. ئاقیبه‌ت مرمێنه‌ و دماو چن وه‌ختا هیچکه‌س ئێمه‌ش جه‌ ویر نمه‌مانۆوه‌.

په‌شته‌و هه‌ر وت و ویره‌یه‌ گیانساوی په‌ی سڵامه‌تی و له‌شساقی دلێ کومه‌ڵگاو وارده‌یی مودرێرنینه‌ ته‌رسه‌ جه‌ مه‌رگی وێش شارده‌نوه‌‌. ته‌رسی سامدارته‌رین هه‌ژدیهان که‌ سێوه‌رش وسته‌ن سه‌روو جامێعه‌و ئارویره‌. دلێ زه‌مانوو ئیسه‌ینه‌‌ وه‌قره‌ما نیه‌ن و جه‌ مه‌ینه‌ریچ بێ متمانێنمێ. نائارامی و بی متمانی که‌ وه‌ره‌ مدو به‌ گه‌وره‌ته‌رین ته‌رسه‌کا به‌رویروو حێسو ئه‌رامه‌ننه‌یی و نه‌تاوایین. به‌رئامای جه‌ ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌کا و په‌ته‌و سوننه‌تا هاموه‌خت ئه‌نه‌ئاوه‌ری و خه‌لاقییه‌تی به‌رو سه‌روه‌ و چه‌ولایچوه‌ ئاسایێشوو ره‌وانی مارونه‌ وار.

جامێعه‌شناسه نامداره‌کا پسه‌و فێره‌نک فوردی، زیگموند باومه‌ن و ئولیریش بێک ی ئانه‌شانه‌ سه‌له‌منان که‌ که‌سه‌کا و ده‌سه‌کاو کومه‌ڵگاو مودێرنی ئیحساس مه‌که‌ران ژیوای په‌یشا سه‌قامگیر نمه‌بونه‌ و هه‌ر لاد گاهه‌زو ئانه‌ی هه‌ن قه‌یرانیه‌ به‌شه‌ری یا ته‌بێعی شونه‌ماو ژیوایشا هۆرپێچنۆوه‌.

په‌ی ئی ته‌رسه‌ بی ئه‌وپه‌رینێ و ئی نا‌تاوانیه‌ مه‌گه‌ر رایه‌ بێزمێوه‌ و وه‌ش بکه‌رمێ. بنه‌ره‌تیته‌رین ته‌رسی ته‌رسه‌و مه‌رگینه‌. مه‌رگ دیمێش فرێنێ. ئێدگار ئالێن پۆ دلی واته‌ مه‌شهووره‌که‌یشه‌نه‌ جه‌ قاڵاویه‌ وه‌یشوومی قسێ مه‌که‌رۆ که‌ ته‌نیا مه‌تاو بواچو: "ئیتر نا و ئیتر هیچ". به‌ واتیه‌ته‌ر هه‌ر هه‌رمانیه‌ واوه‌ی نه‌بیێ پسه‌و‌ مه‌رگینه‌.  هه‌ر هه‌رمانیه‌ واوه‌ی نه‌بیێ دلێ ژیواینه‌ چه‌ وه‌رمی وه‌شوو ده‌ورانو زاروڵه‌یی بۆ و چه‌ عێشقوو ده‌ورانو جوانی نیشانێ مه‌رگیش پوه‌نه‌. مه‌رگ ته‌نیا ئاخروو ژیوایێوی ژیوشناسانه نیه‌ن و به‌ ته‌شکێ جوراوجورێ وێش مه‌رمانۆ.

په‌ی ژیوایه‌ شادانه‌، ئازادانه‌، ده‌س و دڵوازانه‌ و وه‌شبه‌ختانه‌ی‌ مه‌شیۆ جه‌ ته‌رسه‌و مه‌رگی یانی جه‌ ته‌رسه‌و هه‌رمانه‌ی بێ وا‌وه‌ییێ هوروه‌زی. باوڕه‌کا، بنه‌کا و شوعاره‌ ئینسانیه‌کا گردی نیشانێ فامی ئاگاهانه‌ یا چیروزیاو‌ میراسوو به‌شه‌ریه‌نێ. دلێ هه‌ر فه‌رهه‌نگیه‌نه‌ په‌ی روانه‌که‌رده‌و مه‌رده‌کا، په‌رسه‌ ، پارێزنای خاتره‌کا جه‌ قاڵبوو گڵگۆوا‌، ته‌وه‌نه‌و قه‌برا‌، ئاگاداری په‌ی مه‌رگا‌، یادکردارا‌، یانه‌یاد و ساڵگه‌رده‌کا ره‌ویێ، بنج و بنه‌ره‌تێ تایبه‌تێ هه‌نی.

مه‌رگ پسه‌و تاپۆیه‌ سێوه‌رش وسته‌ن سه‌روو گردوو ژیوایره‌ و به‌ جوریه‌ که‌ ورکه‌ی سه‌رینوو گردوو دین و فه‌رهه‌نگه‌کا بیه‌ی ئاشکرا و ئه‌وه‌شاریاوه‌ ئی وه‌رچه‌مته‌رین دیارده‌و زینده‌گینه‌. کاسانیه‌ هه‌نێ سه‌روو ئا باوه‌ریوه‌ که‌ ویروه‌که‌رده‌ی به‌ نه‌مه‌نه‌ی، ژیوای جه‌ ژیوای مه‌وزۆنه‌. چه‌پوانه‌ش ده‌سێوته‌ر ویروه‌که‌رده‌ی به‌ مه‌رگی لازم مه‌زانا په‌ی ئه‌ره‌مرکیاو ژیوای.

ئا چێوه‌  که‌ بونه‌ به‌ نوونگه‌و ئانه‌یه‌ تا مه‌رگ به‌ ئه‌داو گردوو ته‌رسه‌کا ئه‌ژناسه‌ کریو ئانه‌ن که‌ مه‌رگ موره‌و ته‌مامبیه‌ی مه‌کو سه‌روو هه‌رچی چێویره‌. هه‌ر روه‌دایه‌ بێجگه‌م جه‌ مه‌رگی ویه‌رده‌ و ئایه‌نده‌ش هه‌ن به‌ڵام مه‌رگ بی ئایه‌نده‌ن. دماو مه‌رده‌ی جه‌ هیج چێوی له‌زه‌ت نمه‌ربه‌رمێ. هیچ چێوی‌ نمه‌وینمێ، نمه‌ژنه‌ومێ، له‌مس نمه‌که‌رمی و نمه‌چه‌شمێ.

زێهن و خیاڵما ئاسانه‌و مه‌رگێنه‌ جه‌ جمای ‌مه‌مدرونه‌وه‌‌. هیچوه‌خت نمه‌تاومی دنیایه‌ بارمێوه‌ وه‌روو چه‌ماما که‌ نیه‌‌نمێش چه‌نه‌ په‌وکه‌تێ ئێپیکور سه‌روو ئا باوه‌ریوه‌‌ بێ که‌ نمه‌بۆ ویروو مه‌رگی که‌رمێوه‌ چون تا ئێمه‌ زینێنمی مه‌رگ نیه‌ن و وه‌ختیو مه‌رگ ئاما ئیتر ئێمه‌ نیه‌نمێ. ئێمه‌ ئانه‌یچه‌ نمه‌تاومێ تا‌ مه‌رگوو وێما بوینمی چونکه‌تی هه‌ر وه‌ختێو دنیاو‌ دماو مه‌رگوو وێما بارمێوه‌ یاد دیسان هه‌نمێ چه‌نه‌ش و پسه‌و گوزارشده‌ر یا فیلمبه‌رداریه‌ ئادی مه‌کورنمیوه‌ و وینه‌ش مه‌که‌رمێ. دماقسه‌ ئانه‌ن که‌ ته‌نانه‌ت نمه‌تاومێ جه‌ مه‌رگوو وێما ته‌جروبه‌یه‌ زێهنیما (سوبژێکتیو) بۆ به‌ڵام تا زینێنمێ جه‌ عه‌ینوو ئانه‌ینه‌ که‌ به‌ مه‌رگی ئاگاینمێ مه‌زانمێچ هه‌ر لاد ئێحتێماڵش هه‌ن مه‌رگ بڕفانوما.

جه‌ باریه‌وه‌ حێوانه‌کا نه‌مرێنێ چونکه‌تی جه‌ لوایی وێشان و بێ به‌قاییشان ئاگای نیه‌نێ. ئێمه‌ به‌ نه‌مه‌نه‌ی وێما ئاگاینمی و مه‌زانمێ ئی هه‌ستیه‌ چه‌نێ نه‌بیه‌ی تێکه‌ڵه‌ن و هه‌ر لاد ئێمکانش هه‌ن که‌ڵه‌سه‌و ژیوایما پڕچیونه‌. به‌ بۆنه‌و ئی فامیوه‌ و ئیژاییدای به‌ زه‌مانین که‌ روئه‌ژمارما وه‌شکه‌رده‌ن و روه‌کا مه‌ژمارمێ.

شۆپنهاور دلێ کتێبوو  "دنیا پسه‌و لێره‌ و ئه‌جویی" ماچونه‌: ئه‌گه‌ر مه‌رگ نه‌بیایا فه‌لسه‌فه‌یچ ئێمکانش نه‌وێ. مه‌کریو چانه‌یچه‌ بلی سه‌رته‌ر و بواچی به‌ نه‌بیه‌و مه‌رگی فه‌رهه‌نگ به‌ ماناو ده‌قێقوو که‌لیمێ یانی سه‌ر لوای ئینسانی جه‌ ته‌بیعه‌تی نامومکێن بێ.

فه‌رهه‌نگ یانی جه‌موه‌بیه‌و‌ ته‌لاشی‌ بێوچانوو به‌شه‌ری په‌ی سه‌قامدای ژیوای جه‌ عه‌ینوو ئاهاگی به‌ نه‌مه‌نه‌ین. ئه‌گه‌ر ئینسان تاوایاش  بیاوۆ به‌ روئیاو جاوێدانه‌گی، فه‌رهه‌نگ جه‌ جمه‌ مدرێوه‌. ئینه‌ هه‌ر ئا نوکته‌ باریکینه‌ که‌ مارکوس فلامینوس روفوس شه‌خسییه‌توو ئه‌سڵی داستانه‌و کوتای بورخسی مه‌زانونه‌ش په‌نه‌: ئه‌گه‌ر جه‌ چه‌مه‌و جاودانه‌گی بنوشمێ‌ زه‌مانی لابه‌رمێنه‌. ئه‌گه‌ر وه‌خت و زه‌مان نه‌بۆنه‌ ویه‌رده‌ و ئایه‌نده‌یچ نیه‌ن کاره‌نه‌. جمه‌، فاروجمه‌ نامومکێن بۆنه‌ و جیاوازی و جوراوجوری جه‌ به‌ین مه‌لونه‌ و یه‌کسانی چنی ته‌بیعه‌تی باڵێ مه‌کێشو ملوو گرد چێویه‌ره‌ و ئاوه‌خته‌ دلێ ئی دنیا وه‌حشه‌تناکێنه‌ ئینسان واوه‌ی مه‌گێڵو دماوه‌ و فێرده‌وسی، بێتهۆون، وه‌نگوگ و کوپێرنیک ی ئیتر سه‌ره‌ به‌رنمارا.

وه‌رچه‌مه‌نه‌ گاهه‌س جاودانه‌گی به‌هه‌شت برمانۆ به‌ڵام جه‌ عه‌مه‌ڵه‌نه‌ جه‌هه‌نه‌مه‌ن. مه‌تاوی بواچی ئاره‌زوو نه‌مه‌رده‌ی، جه‌ هه‌قێقه‌ته‌نه‌ ئاره‌زو درێژوه‌ بیه‌و عه‌مری و دماوسته‌و مه‌رگی و شونه‌ماو یاد و خاتران نه‌ ئاواتوازی په‌ی به‌هه‌شتی. ژیوایه‌ بێ ئه‌وپه‌رین چێوێو نیه‌ن جگه‌م وهمی نه‌بو‌ و ئینه‌ هه‌قێقه‌تیه‌ن‌ که‌ "ریمون فوسکا" شه‌خسییه‌توو ئه‌سلێ رومانه‌و" گردی مه‌مرا" و سیمون دوبواری به‌ باشی چه‌نه‌ش ئاگاهه‌ن. ئاد که‌ به‌ وارده‌و چاشتیه‌‌ عه‌جیب و غه‌ریبێ مه‌حکووم کریان به‌ ژیوایێوی ئه‌به‌دی‌ و هه‌ر‌تا هه‌رتایی و چن‌ قه‌رنێ ژیوای ژیوان ئه‌پیسه‌ په‌ی مه‌رگی حورمه‌ت مه‌نیۆره‌: مه‌رگی ئازیز، مه‌رگیێوه‌‌ که‌ زه‌ریفی گوڵه‌کا هینه‌و ئادین، شیرینی جوانی هینه‌و ئادین، مه‌رگیه‌ که‌ به‌ هه‌رمانه‌کاو ئینسانی، به‌ ده‌س و دڵ وازی، یه‌هه‌ردای و گیانبه‌خشایش مانا مدونه‌. مه‌رگێوه‌‌ که‌ گردوو ئیژایه‌کاو ژیوای بینیان پادیوه‌.

رومانه‌و "ئیمکانو جه‌زیرێوه‌"‌ به‌رویروو "میشل ئولبێک" یچ باسوو بێحاڵی جاودانه‌گی مه‌که‌رۆ‌. "ده‌نیلی بیسو په‌نجوم" نوسخه‌ی ئه‌وه‌شیا کریاو ده‌نیلی ئه‌وه‌ڵی که‌ مه‌حکوومه‌ن به‌ ئه‌وه‌شیا کریایی (شبیه‌ سازی) ئه‌به‌دی پانه‌یه‌ میاوۆ که‌ ژیوای بێ ئه‌وپه‌رین واقعیه‌توو بیه‌یی یا وجوودی مه‌که‌روو به‌ به‌دبه‌ختی و چاوه‌ختیچه‌نه‌ وت و ویره‌و نه‌بیه‌ی زووری بێ پایان مارونه‌.

عێلم و زانایی به‌ حه‌تمی بیه‌و مه‌رگی، کوڵی عه‌مری و ئێحتێماڵه‌و به‌گا نامای‌ ئاوات و ئاره‌زوه‌کان که‌ په‌له‌وره‌وو خیالوو ئینسانی مارونه‌وه‌ باڵێ. هه‌ر ئی ئاگاهی و فامه‌نه‌ که‌ ئه‌نه‌ئاورده‌ی فه‌ر‌هه‌نگی مه‌که‌روو به‌ زه‌رووره‌ت و ئینسانی مه‌که‌رو به‌ ئه‌نه‌ئاوه‌ریه‌ فه‌رهه‌نگی. نیاز په‌ی په‌ڕوه‌که‌رده‌و مابه‌ینوو ئیپه‌رین و بێ ئه‌وپه‌رینی، مه‌رده‌ی و نه‌مه‌رده‌ین که‌ فه‌رهه‌نگو سازنایش مومکێن که‌رده‌ن. ئه‌نه‌ئاوه‌رده‌ی فه‌رهه‌نگی پسه‌و پردێوه‌ن په‌ی پڕایوه‌ جه‌ ئیلا په‌ی ئه‌ولاو ئی ده‌ره‌ قووڵه‌یه‌‌. ئه‌گه‌ر مه‌رگ جه‌ کوڵیته‌نه‌‌ نه‌بیایا مه‌یلما نه‌بێ چی وه‌خته که‌موو ژیوای دلێ هه‌ستینه‌‌‌ به‌رویرێ‌ جاویدانێ خه‌لق که‌رمێ.

ئینسان مه‌رگێوه‌ن که‌ دایمه‌و ده‌ره‌ هه‌ن جه‌ حاڵوو بیه‌یه‌نه‌. ئاچێوه‌ که‌ ژیوای ئینسانانه‌ مه‌که‌رۆ لواو ژیواین روه‌ به‌ مه‌رگی. ده‌رک و ئه‌نه‌یاوای جه‌ ته‌مام بیه‌و ژیواین که‌ به‌ گردوو لاده‌کا معنایه‌‌ قووڵ مه‌به‌خشونه‌. باو ‌بیه‌و ژینوسایدی دلێ ده‌ورانیه‌نه‌ که‌ وێ به‌ سه‌ر زانای روحوو زه‌مانه‌ی و ته‌نیا راو ده‌س پێداکه‌رده‌ی به‌ سه‌رکو‌ته‌یی تاقه‌که‌سه‌کان چێویه‌ عه‌جیب نیه‌ن چون ئی هه‌رمانێ موهمته‌رین سه‌رکه‌و‌ته‌یی تاقه‌ که‌سی یانی ئه‌وه‌مه‌نه‌ی مه‌پاریزنونه‌.

مه‌رگ مه‌عنای ئه‌وپه‌رینوو ژیوای نیه‌ن به‌ڵام ئاگاهی جه‌ قاتعیه‌تیش وادارما که‌رو تا ژیویما په‌ر مانا که‌رمێ. هه‌ر ئی  فامه‌نه‌ که‌ هورما مه‌نیو په‌لامار ده‌یمێ و ئه‌نه‌ئاوه‌ری که‌رمێ. ئه‌جو مزانمێ قه‌ر‌زداروو وه‌ختینمێ و مه‌شیو هه‌ر لاد یا له‌حزه‌ما  ژیرانه‌ بگوزه‌رنمێ. به‌ واتیه‌ته‌ر مه‌رگ ئه‌نه‌فکریای یا ویروه‌که‌رده‌ی به‌ مه‌رگی تومێوه‌ن که‌ دلێ ژیواینه‌ مه‌عنا مه‌دروسنو و سه‌وز مه‌که‌رو. هه‌رکه‌س جه‌ ژیوایشه‌نه‌ هه‌ر ئه‌ننه‌ مه‌عنا دره‌وه‌ مه‌که‌رو که‌ ویروو مه‌رگی مه‌که‌رۆوه‌. هه‌ر مه‌رگیه‌ ده‌رس یا وانه‌و پێوه‌بیه‌ین په‌ی ئینسانه‌ زینده‌کا. پێوه‌بیه‌یه‌ غه‌مبار به‌ڵام  پایه‌دار به‌رویروو ئاگاوه‌بیه‌ی جه‌ چاره‌نووسیه‌ حه‌تمین که‌ ئینا وه‌ره‌ ڕایمانه‌. ئینسان ته‌نیا مه‌وجوده‌ن که‌ قه‌بوڵ نمه‌که‌روو پاجوره‌ که‌ هه‌ن بمانۆنه‌وه‌‌. ئاد هه‌میشه‌ هه‌ن جه‌ حاڵوو بیه‌ینه‌. ئینسانی مه‌رگ ئه‌نه‌فکریا که‌ ورکه‌ش ئی وه‌رچه‌مگانه‌ تاموو ئازادی مه‌چه‌شونه‌. ئازادی چیویه‌ نیه‌ن بێجگه‌م جه‌ ئیمکانوو باشته‌ر بیه‌یی و روه‌ سه‌راون لوای. مه‌رگ ئه‌نه‌فکریای پیشنیاز و لازێمه‌و ئازادی و ئه‌خلاقین. ئینسانی مه‌رگ ئه‌نه‌فکریا چه‌نی غه‌ریزه‌و پارێزیایی یا به‌قای مه‌گژیونه‌. غه‌ریزه‌و پارێزیایایی و ئه‌وه‌مه‌نه‌ی حه‌ز و مه‌یلوو ئه‌وه‌مه‌نه‌ی دماوه‌ نه‌مه‌نه‌ی یوته‌رانین. باشته‌رین را په‌ی پاریزنای و ئه‌وه‌مه‌نه‌و وێ(خود) کوشته‌ی یوته‌رانین.

ره‌واجوو نه‌سڵ کوشته‌ی دلێ ده‌ورانیه‌نه‌ که‌ وێ به‌ سه‌ر زانای روحوو زه‌مانه‌ی و ته‌نیا راو ده‌س پێداکه‌رده‌ی به‌ سه‌رکو‌ته‌یی تاقه‌که‌سه‌کان چێویه‌ عه‌جیب نیه‌ن چون ئی هه‌رمانێ موهمته‌رین سه‌رکه‌و‌ته‌یی تاقه‌ که‌سی یانی ئه‌وه‌مه‌نه‌ی مه‌پاریزنونه‌.

ئینسانی ئازاد و مه‌رگ ئه‌نه‌فکریا به‌ سه‌رهوربڕنای جه‌ وه‌رانوه‌روو ئی غه‌ریزه‌یوه‌ یانی غه‌ریزه‌و به‌قای پا مه‌نیه‌و‌ ده‌شته‌و ئه‌خلاقی و جه‌ راو هه‌قێقه‌تینه‌ پسه‌و سوقراتی باده‌و مه‌رگی مه‌نوشونه‌.

ئاد هه‌ر ئا ئینسانه‌ کوڵنه‌ده‌ره‌و " ئالبێرت کامو"ینه‌ که‌ جه ‌توکلوو ته‌نیایی و وێ مێحوه‌ری سیزیف ئاساینه‌‌ به‌ر مه‌ینه‌ و پرومته‌وار ژیوایه‌ کوڵنه‌ده‌رانه‌ وه‌رانوه‌ر به‌ ده‌رد و مه‌ینه‌توو یوته‌رانی هورمه‌چنونه‌ و هاوار به‌رزوه‌ مه‌که‌رۆ: من مه‌مروونه‌. پی بۆنه‌وه‌ سه‌ره ‌نمه‌نامنووره‌. په‌س "هه‌نمێ".

سه‌رچه‌مه‌:

مرگ اندیشی، همبستگی و آزادی

عێرفان سابتی

په‌یجوریکار جه‌ تاڵانه‌و جامێعه‌شناسی، دین و فه‌لسه‌فه‌ی که‌ جه‌ دانشگاو "لێنکێستر"ینه‌ هه‌رمانه‌ مه‌که‌رو.

سه‌مفونی

دلێ روحیمه‌نه‌ ئورکستریه‌ شاریاینه‌وه‌. نمه‌زانو کام ئه‌بزار یا ده‌سینه‌و موسێقی ویولون و چه‌نگ، سڕنا و ده‌هوڵ دلێمه‌نه‌ سازه‌ مدانه‌ و بڵێسه‌شا به‌رزوه‌ بیه‌ن. ئه‌من وێم ته‌نیا پسه‌و سه‌مفونی مه‌زانو!

سه‌رچه‌مه‌: کتێبو "دل واپسی" به‌رویروو: فرناندو پسوا، هورئه‌وه‌گێڵنای به‌ فارسی: جاهد جهانشاهی، وڵاوکه‌ره‌وه‌و "نگاه‌" ی. تاران. 1384 کوچی روجیاری.

بایه‌قوش (بوف کور)

من هه‌میشه‌ ئه‌جیێم بێده‌نگی باشته‌رین چێوه‌ن. ئه‌جیێم باشته‌ر ئانه‌نه‌ ئینسان پسه‌و بوتیماروو(به‌بوه‌که‌ره)‌ قه‌راخوو ده‌ریای باڵێ و په‌لێ وێش وڵاوه‌ که‌رو و ته‌نیا بنیشوره‌. به‌ڵام ئیسه‌ ئیتر ده‌سوو وێم نیه‌ن چونکه‌تێ ئا چێوه‌ که‌ مه‌شیایا نه‌ویایا، بی. کێ مه‌زانوو؟ گاهه‌س هه‌ر ئیسه‌ یا یه‌ک ساعه‌تته‌ر ده‌سیه‌ هێزێ مه‌سێ بیانێ و ده‌سگیرم که‌رانێ. ئه‌سڵه‌ن حه‌ز نمه‌که‌روو لاشه‌و وێم نه‌جات بدو. ئه‌ڵبه‌ته‌ یاگێ ئینکار که‌رده‌یچ نه‌مه‌نێنه‌وه‌. ئینه‌ تاوایچم له‌که‌ ونینه‌کا بشارووه‌ به‌ڵام وه‌ڵێ ئانه‌ینه‌ گنوو ده‌سوو ئه‌یشا پیاڵیه‌ جه‌ شه‌راوه‌که‌ی ئه‌چا شه‌رابه‌ی که‌ به‌ ئیرس یاوان په‌نه‌م و نیانم سه‌روو تاقه‌که‌یوه‌ مه‌نیه‌و سه‌ره‌موه‌.

ئیسه‌ گه‌ره‌کمه‌ن گردوو ژیواو وێم پسه‌و هوشه‌و هه‌نگوورێ دلێ ده‌سیمه‌نه‌ بگووشوو و شیره‌که‌ش – نه‌، شه‌راوه‌که‌ش- قه‌تره‌ قه‌تره‌ پسه‌و ته‌به‌روکی بازووشه‌ره‌ دلێ گه‌ڵوه‌ی وشکه‌و سێوه‌ره‌که‌یم. ته‌نیا گه‌ره‌کمه‌ن وه‌ڵێ ئانه‌ینه‌ بلوونه‌ گردوو ئا ده‌ردانه که‌ رێزه‌ رێزه‌ پسه‌و خووره‌و کونجوو ئوتاقه‌که‌ی منشا وارده‌ن بارووشا روه‌و کاغه‌زی. چون پی جوره‌ باشته‌ر مه‌تاو فکره‌کام رێک و پێک که‌روونه‌. ئایا یاوگه‌م نووسیه‌ی وه‌سیه‌ت نامه‌ین؟ هه‌رگێز. په‌ی ئانه‌یه‌ نه‌ ماڵم هه‌ن تا دیوان یا ده‌وڵه‌ت بوه‌روش و نه‌ دینم هه‌ن که‌ شێتان به‌روش. چانه‌یچه‌ به‌ده‌ر چه‌ چێویه‌ چی دنیاینه‌ مه‌تاوۆ وردیته‌رین ئیژایش بو په‌یم؟ ئاچێوه‌ که‌ ژیوای بێ جه‌ ده‌سم دان. ئاستم و گه‌ره‌کم بێ جه‌ ده‌سم بشونه‌. دماو ئانه‌یه‌ که‌ من لوانی به ‌ده‌ره‌ک! گیرام که‌سیه‌ ئی کاغه‌زه‌ شڕانه‌ بوانۆوه‌ و گیرام هه‌فتا ساڵێ سیاوێ‌ نوانوشاوه‌.‌ من ته‌نیا په‌ی ئانه‌یه‌ منویسونه‌ که‌ نیازی زه‌روریم هه‌ن به‌ نوسیه‌ی. من موحتاجه‌نا. فره‌ نیازم هه‌ن تا ویره‌کاو وێم پێوه‌ن بدو به‌ بیه‌ی خه‌یاڵی وێموه‌ یانی به‌ سێوه‌ره‌که‌یموه‌. ئی سێوه‌ره‌ شوومه‌ که‌ وه‌روو روشنایی شوڵه‌که‌ینه‌ که‌وته‌ن قه‌وۆ دیواره‌که‌ی و ئه‌جوت ئا چێوه‌ که‌ منویسوونه‌ش ئاد به‌ تاقه‌ت موانوشوه‌ و قووتش مدو. ئی سێوه‌ره‌ حه‌تمه‌ن  فامش جه‌ من باشته‌ره‌ن. ته‌نیا چه‌نی سێوه‌ره‌که‌یم خاس مه‌تاوۆ قسێ که‌روو. ئاده‌ن ماروموه‌ قسێ. ته‌نیا ئاو مه‌تاو بژناسوم. حه‌تمه‌ن مه‌فامو.

گه‌ره‌کمه‌ن شیره‌و – نه‌، شه‌راوی تاڵوو- ژیوایم رێزه‌ رێزه‌ بازووره‌ دلێ گه‌ڵوه‌ی وشکه‌و سێوه‌ره‌که‌یم و بواچووش په‌نه‌: ئینه‌ ژیوایمه‌ن!

هه‌رکه‌س هیزیمش دیه‌بوو جوانیه‌ مێڕیا و بێحاڵش دیه‌ن به‌ڵام ئارو پیره‌پیایه‌ کومیا مه‌وینو که‌ موێ چه‌رمێ، چه‌مێ مووشینێ و لچێ شه‌که‌رینێش هه‌نێ. من ته‌رسای ته‌رسوونه‌ که‌ جه‌ ده‌لاقه‌و ئوتاقه‌که‌یمه‌نه‌ ته‌ماشاو به‌ری که‌روونه‌. دلێ جامه‌که‌ینه‌ ته‌ماشاو وێم مه‌که‌روو. په‌ی ئانه‌ی گرد یاگێوه‌نه‌ سێوه‌رێ فرێ هینو وێم مه‌وینوونه‌. په‌ی ئانه‌یه‌ بتاوۆ ژیوای وێم په‌ی سێوه‌ری خه‌موه‌ بیه‌یم که‌ که‌وته‌ن قه‌وۆ دیواره‌که‌ی باشته‌ر شیوه‌که‌روو مه‌شیو حه‌کایه‌تێ کورنووه‌. چه‌ حه‌کایه‌تانێو که‌ جه‌باره‌و ده‌ورانو زاڕوڵه‌یی، ئیشق، پێوه‌ وته‌ی، زه‌ماون و مه‌رگێوه‌ هه‌نێ و هیچکامیچشا هه‌قێقه‌تشا نیه‌ن. من جه‌ کورنایوه‌و قسا و رازا مانیانا.

هه‌وڵ مدو ئی هوشه‌ هه‌نگوورێ گوشوونه‌. وه‌لێ ئایا دلێشه‌نه‌ که‌مته‌رین هه‌قێقه‌ت بیه‌یش هه‌ن؟! ئیتر ئانه‌یه‌ نمه‌زانوو. من نمه‌زانوو هه‌نا چکو و ئی تیکه‌ ئاسمانه‌و سه‌روو سه‌ره‌یمه‌ و یا ئی بننووسه‌ زه‌مینه‌ که‌ سه‌رشوه‌ نیشتێناره‌ هینه‌و نیشابوورین یا هینه‌و به‌ڵخ و به‌نارێسی؟ به‌ هه‌ر جور بۆ من به‌ هیچ چێویه‌ دڵنیا نیه‌نا.

چکۆوه‌ ده‌سپه‌نه‌ که‌روو؟ چونکه‌تێ گردوو ئا فکرانه‌ مه‌ژگمه‌نه‌ هورمه‌قوڵتیا هینه‌و ئی له‌حزه‌ینێ. ساعه‌ت، ده‌قێقه‌ و تاریخشا نیه‌ن. گاهه‌س هورکه‌وتیه‌و هیزی په‌ی من کونه‌ته‌ر و بێ ته‌ئسیرته‌ر جه‌ ئێتێفاقیه‌و هه‌زار ساڵا چێوه‌ڵته‌ری بۆ.

ره‌نگه‌ پا بونه‌وه‌ که‌ چه‌نی دنیاو زینه‌کا گردوو رابێته‌کام پڕچناینێ یادگاریه‌کاو ویه‌رده‌ی باش میاوه‌ وه‌روو چه‌مام. ویه‌رده‌، ئایه‌نده‌، ساعه‌ت، رۆ، مانگه‌ و ساڵ گردی په‌ی من هیچ توفیرشا نیه‌ن. ده‌ورێ جیاوازێ زاروڵه‌یی و پیری په‌ی من بیژگه‌م قسێ پووچێ هیچ چێویه‌ته‌ر نیه‌نێ. ته‌نیا په‌ی خه‌ڵکی عادی و په‌ی ره‌جاڵه‌کا، ئه‌رێ په‌ی ره‌جاڵه‌کا که‌ ژیوایشا فه‌سڵ و زه‌مانی دیاریکریاش هه‌ن و پسه‌و فه‌سڵاو ساڵێ که‌ ئینای مه‌نته‌قه‌و موعته‌دڵیه‌نه‌ ئی چێوانه‌ راسێنێ و دلێنه‌شا هه‌ن. ژیواو من گردش یه‌ک فه‌سڵه‌ن و یه‌ک جوره‌ن. پسه‌و ئانه‌ینه‌ جه‌ مه‌نته‌قه‌و سه‌ردسیریه‌نه‌ و دلێ تاریکایه‌ بێ ئه‌وپه‌رینینه‌ ویاریا بو. ئینه‌ جه‌ حاڵیوه‌ن دلێ جه‌سته‌یمه‌نه‌‌ هه‌میشه ‌و دایم شوڵیه‌ مه‌گڕونه‌ و پسه‌و شه‌معێ مه‌تاونوموه‌ و مه‌که‌روم به‌ ئاوی.

به‌ینوو چوار دیواریه‌نه‌ که‌ ئوتاقه‌که‌و منش چه‌نه‌ن و حه‌وشیه‌ که‌ ده‌ور و به‌روو ژیوای و ویرو منش گێرته‌نه‌ره‌ زینده‌گیم پسه‌و شه‌معێ رێزه‌ رێزه‌ مه‌تاویۆوه‌ - نه‌، ئیشتینا مه‌که‌روو- ژیوایم پسه‌و هێزمیه‌/ هێزێمیوی ته‌رین که‌ که‌وته‌ن چیروو قازانێوه‌ و به‌ ئاییروو ئه‌وته‌ر هێزماکا برێژیان و بیه‌ن به‌ زوخاڵ که‌ نه‌ سووچیان و نه‌ تازه‌ مه‌نه‌نوه‌. ته‌نیا جه‌ دووکه‌ڵ و هه‌ڵمه‌و ئه‌ویشاته‌ر خه‌فه‌ بیه‌ن...

واچه‌نامه:

بایه‌قوش: جغد، بوف کور *** ره‌جاڵه‌: ئینسانی سپله‌ یا سفله‌، خه‌ڵکی بێحیا و بێ چه‌م و روو، ئینسانێ په‌ست و بێ ئه‌رزشێ.

سه‌رچه‌مه‌:

بوف کور: صادق هدایت

ئاخرین هه‌ناسه‌

من وه‌ڵێ گرد چێویه‌نه‌ واقێعه‌ن وه‌شحاڵه‌نا و شایه‌د واچو ئینه‌ ئاره‌زووم بێ. شایه‌د چنی دوسێ و براده‌رێ هه‌میشه‌ قسێم که‌ردێنێ و واته‌نم که‌ی بۆ وه‌زیفه‌که‌ سه‌روو شانه‌و ئێمه‌وه‌ لابشو ده‌یمێش به‌ دیگه‌رانی. شایه‌د شمه‌ نه‌دیه‌بوتا. ده‌ردها و ره‌نجها، شه‌ونه‌وته‌ی و ئه‌عساب وردی و موبارێزاتێو (که‌ کریاینێ) یانی موباریزاتێوی زێهنی و خود ده‌روونی. چنی وێت، چنی جامێعه‌ی، پیراموونیت، خانه‌واده‌ی، که‌سێ وێت حه‌تتا. ئیسه‌ وینمێ ئی جوانه‌ عاله‌ عالێ چێگه‌ نیشتێنێره‌ ئی قسا که‌را و‌ ئیمه‌ گه‌شیه‌یمێوه.‌ ئه‌وه‌ڵه‌ن من حه‌ز که‌رو ته‌ک ته‌کو ئینیشا قسی که‌را. قسێشا بژنه‌ونه‌. لازم نمه‌که‌رو من قسێ که‌رو. جه‌له‌سه‌و‌ ئێشان. ئیدێنێ ئامه‌ینێ ده‌ور. مشیۆ ئێدێ قسێ که‌را. فه‌سڵ فه‌سڵوو ئه‌ێشان.

چێشی ئێمه‌ش جه‌موه‌ که‌ردێنمێ: خودئاگاهی. یاواینمێوه‌ به‌ وێما. مزانمێ که‌ هه‌نمێ. مه‌وجودیه‌تما هه‌ن. ئینه‌نه‌ فه‌سڵی موشته‌ره‌کما. خوب! چێش بیه‌ن من ئامانا (په‌ی مه‌یدانو زوانی هۆرامی). به ‌قه‌وڵوو ئاغه‌ی به‌هرامی من ئه‌سڵه‌ن زوانشناس نیه‌نا. نه‌واته‌نم زوانشناسه‌نا. ئێدێعا نمه‌که‌رو. نیاز نیا ئه‌سله‌ن. مه‌گه‌ر ئه‌حمه‌دی شاملو، حافێز، فێردوسی، ماموسا هێمن و شێرکو بێکه‌س زوانشناسێ بیێنێ تا نیاز بۆ من حه‌تمه‌ن زوانشناس بو تا بنویسو. ئه‌سڵه‌ن(ئی ئیده‌ که‌ مشیو زوان شناس بێ تا بتاوی کارو زوانی که‌ری و بنویسیش په‌نه‌) ئه‌ز ئه‌ساس مردود و باتڵن و هه‌رگێز نه‌لدێ ته‌ره‌فوو ئا ئیدێره‌ و بنیه‌یدێشوه‌ کنار به‌ڵکوو لویدی سه‌رو ئه‌ندیشه‌. عێلم بیه‌ن کوته‌ک. کوته‌ک. نه‌قدو عێلمی په‌یچشی بو؟ په‌ی ئینسانی. ئینسان په‌یچێشی؟ په‌ی بیه‌یی. بیه‌یی په‌ چێشی؟ په‌ی ئێبراوزو وجوودی. وه‌ختێو من نه‌بیا، مه‌وجودیه‌تم نه‌بێ مێخام عاله‌م نه‌بی. ئه‌سله‌ن عاله‌مێو نیا ئوسوله‌ن ئه‌گه‌ر تو نه‌بێ. عاله‌م به‌ تۆوه‌ معناش هه‌ن. به‌ ته‌ک ته‌کو ئێمه‌وه‌ معناش هه‌نه‌. په‌س خاهێشتا وه‌نه‌ که‌رو عێلمی مه‌که‌ردێ کو‌ته‌ک. عێلم مشیۆ وێش چراوی بو. وه‌ره‌راو روشن که‌رو. دروس به‌رعه‌کس عێلم بیه‌ن مانع ئه‌لان په‌ی ئی کاریمانه (کارو زوانی هۆرامی)‌. چی پاسه‌ ته‌ماشاو عێلمی که‌ردی. من فره‌ وه‌ختا نمه‌گێرو. حه‌تتا ئه‌گه‌ر زوان نه‌بو(مه‌نزوور زوانی هۆرامین) من که‌رایش که‌رو زوان. ئه‌ندیشه‌ش په‌نه‌ به‌یان که‌رو. به‌رایش به‌رو سه‌ر. منویسایش منویسو په‌نه‌. ئیحساسش په‌نه‌ که‌رو. زاوڵه‌که‌یم پانه‌یه‌ بار مارونه‌. ئه‌هه‌میه‌تش مدو په‌نه‌. وێم به‌یان که‌رو. وێم میاونونه. ئایا ئینه‌ غه‌ڵه‌ته‌ن؟ کێ هه‌ن عاله‌مه‌ن ئینه‌یه‌ ره‌د که‌رۆوه‌؟ هه‌ر که‌س ره‌دش که‌رۆوه‌ زدوو ئینسانیا. بدونه‌ شه‌ک. فره‌ وه‌ختا نمه‌گێرو. وه‌شحاڵ بیانی.

*** ئاخرین سوخه‌نرانی زینه‌یاد محه‌ممه‌د مسته‌فازاده‌ی چن روێ وه‌ڵێ مه‌رگێشه‌نه‌ (زمسانو 1391 روجیاری) جه‌ جه‌موو دانشجواو که‌لاسوو زوانو هۆرامی دانشگاو په‌یام نورو مه‌ریوان ینه‌.